آیا نوع تغذیه می‌تواند بر سرعت پیر شدن بدن تأثیر بگذارد؟ پژوهشی جدید نشان می‌دهد پیروی از ۱۰ الگوی غذایی سالم با روند کندتر پیری بیولوژیکی ارتباط دارد. این بررسی که داده‌های بیش از ۶ هزار نفر را تحلیل کرده، نشان می‌دهد رژیم مدیترانه‌ای، نوردیک، DASH و MIND تنها گزینه‌های مرتبط با این روند نیستند و چند الگوی گیاه‌محور نیز نتایج مشابهی داشته‌اند. نکته مهم پژوهش این است که برای تغذیه سالم و حمایت از روند پیری، الزاماً یک رژیم غذایی برتر و یکسان برای همه وجود ندارد.
پیری بیولوژیکی چیست و چگونه اندازه‌گیری می‌شود؟
سن تقویمی فقط تعداد سال‌هایی را نشان می‌دهد که از زمان تولد فرد گذشته است؛ اما سن بیولوژیکی به وضعیت سلول‌ها و فرایندهای بدن مربوط می‌شود. به همین دلیل ممکن است دو فرد هم‌سن از نظر وضعیت زیستی بدن، شرایط متفاوتی داشته باشند.
پژوهشگران برای بررسی این موضوع از تغییرات شیمیایی DNA به نام «متیلاسیون DNA» استفاده کردند. در این فرایند، گروه‌های شیمیایی به بخش‌هایی از DNA متصل می‌شوند و می‌توانند بر فعالیت ژن‌ها تأثیر بگذارند. الگوی این تغییرات با افزایش سن دستخوش تحول می‌شود و دانشمندان می‌توانند با بررسی آن‌ها، شاخص‌هایی برای تخمین سن بیولوژیکی به دست آورند.
در مطالعه جدید، محققان از سه نوع ساعت اپی‌ژنتیکی برای ارزیابی روند پیری استفاده کردند و حدود ۸۵۰ هزار موقعیت در DNA را مورد بررسی قرار دادند. این روش امکان بررسی گسترده‌تری از تغییرات مرتبط با سن را فراهم می‌کند.
پژوهش چگونه ارتباط رژیم غذایی و پیری را بررسی کرد؟
تیم پژوهشی به سرپرستی محققان مرکز آلمانی بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی (DZNE)، اطلاعات تغذیه و نمونه‌های خون ۶۴۷۰ فرد ۳۰ ساله و بالاتر را بررسی کرد. سپس نتایج با داده‌های یک گروه مستقل شامل ۱۰۳۴ نفر مقایسه شد تا مشخص شود ارتباط مشاهده‌شده در جمعیت دیگری نیز تکرار می‌شود یا خیر.
پژوهشگران عادت‌های غذایی شرکت‌کنندگان را با ۱۰ شاخص و الگوی تغذیه‌ای مقایسه کردند. نتیجه کلی نشان داد امتیاز بهتر در الگوهای غذایی سالم با نشانه‌های کمتر پیری بیولوژیکی ارتباط دارد. این ارتباط در گروه مستقل نیز به‌طور کلی مشاهده شد.
۱۰ الگوی غذایی بررسی‌شده کدام‌اند؟
این ۱۰ مورد همگی رژیم‌های غذایی مستقل و نسخه‌های آماده برای پیروی نیستند؛ برخی از آن‌ها الگوهای تغذیه‌ای شناخته‌شده و برخی دیگر شاخص‌هایی برای سنجش کیفیت مواد غذایی مصرفی هستند.
| الگوی غذایی | ویژگی اصلی |
|---|---|
| رژیم مدیترانه‌ای | مصرف سبزیجات، میوه، حبوبات، غلات کامل، ماهی و روغن زیتون |
| رژیم نوردیک | تأکید بر ماهی، غلات کامل، سبزیجات و مواد غذایی متناسب با الگوی تغذیه کشورهای شمال اروپا |
| رژیم DASH | طراحی‌شده برای کمک به کنترل فشار خون با تأکید بر میوه، سبزیجات و کاهش سدیم |
| رژیم MIND | ترکیبی از اصول مدیترانه‌ای و DASH با تمرکز ویژه بر سلامت مغز |
| شاخص تغذیه سالم جایگزین (AHEI-2010) | ارزیابی کیفیت رژیم غذایی بر اساس انتخاب مواد غذایی مرتبط با سلامت |
| شاخص رژیم گیاه‌محور (PDI) | سنجش میزان تمایل به مصرف مواد غذایی گیاهی |
| شاخص رژیم گیاه‌محور سالم (hPDI) | تأکید بر مواد گیاهی سالم مانند غلات کامل، میوه و سبزیجات |
| رژیم EAT-Lancet | الگوی غذایی با محوریت سلامت انسان و پایداری محیط‌زیست |
| شاخص رژیم گیاه‌محور ناسالم (uPDI) | سنجش مصرف بیشتر مواد گیاهی کم‌کیفیت مانند غلات تصفیه‌شده و نوشیدنی‌های شیرین |
| شاخص التهابی رژیم غذایی (DII) | ارزیابی ظرفیت بالقوه مواد غذایی برای ارتباط با فرایندهای التهابی بدن |
در هشت شاخص نخست، امتیاز بالاتر نشان‌دهنده پایبندی بیشتر به الگوی سالم‌تر بود. اما دو شاخص آخر وضعیت متفاوتی دارند: امتیاز بالاتر در آن‌ها به معنای مصرف بیشتر مواد غذایی ناسالم یا برخورداری از الگوی غذایی التهاب‌زاتر است. بنابراین، در این دو مورد امتیاز پایین‌تر با روند کندتر پیری بیولوژیکی ارتباط داشت.
آیا رژیم مدیترانه‌ای از بقیه بهتر است؟
یکی از نتایج مهم مطالعه این بود که هیچ‌کدام از الگوهای بررسی‌شده به‌عنوان تنها رژیم برتر برای کند کردن پیری شناخته نشدند. اگرچه قدرت ارتباط میان رژیم‌ها و برخی شاخص‌های زیستی متفاوت بود، اختلاف کلی آن‌ها چندان زیاد نبود.
این نتیجه از نظر کاربردی اهمیت دارد؛ زیرا افراد می‌توانند با توجه به شرایط جسمی، فرهنگ غذایی، بودجه و سلیقه خود از الگوهای مختلف تغذیه سالم پیروی کنند. برای مثال، فردی ممکن است با رژیم مدیترانه‌ای راحت‌تر باشد، درحالی‌که شخص دیگری ترجیح دهد اصول یک رژیم گیاه‌محور را در برنامه غذایی خود اجرا کند.
رژیم DASH و MIND چه تفاوتی در نتایج داشتند؟
با وجود شباهت کلی نتایج، پژوهشگران تفاوت‌هایی نیز میان مسیرهای زیستی مرتبط با رژیم‌ها مشاهده کردند.
رژیم DASH با برخی مسیرهای زیستی مرتبط با سلامت قلب ارتباط ویژه‌ای داشت. این موضوع با هدف اصلی این رژیم، یعنی کمک به کنترل فشار خون، هم‌راستا است.
در مقابل، رژیم MIND با مسیرهای مرتبط با عملکرد شناختی و حافظه ارتباط داشت. این الگو با ترکیب اصول رژیم مدیترانه‌ای و DASH، بر مصرف مواد غذایی مفید برای سلامت مغز تأکید می‌کند.
بااین‌حال، این یافته‌ها به معنای اثبات پیشگیری از بیماری قلبی با DASH یا جلوگیری از زوال عقل با MIND نیستند. پژوهش فقط ارتباط میان الگوهای غذایی و برخی شاخص‌های زیستی را بررسی کرده است.
چرا بیش از ۷۰ درصد مسیرهای زیستی میان رژیم‌ها مشترک بودند؟
یکی از یافته‌های قابل‌توجه مطالعه، هم‌پوشانی زیاد اثرات زیستی مرتبط با الگوهای غذایی مختلف بود. بیش از ۷۰ درصد مسیرهای زیستی تحت‌تأثیر، میان رژیم‌های بررسی‌شده مشترک بودند.
این مسیرها به سه حوزه مهم مربوط می‌شوند:
- ساختار سلولی: فرایندهایی که به حفظ ساختار و عملکرد سلول‌ها کمک می‌کنند.
- ارتباط میان سلول‌ها: سازوکارهایی که انتقال پیام و هماهنگی فعالیت سلول‌ها را امکان‌پذیر می‌کنند.
- سوخت‌وساز: فرایندهایی که بدن از طریق آن‌ها مواد غذایی را به انرژی و ترکیبات موردنیاز تبدیل می‌کند.
این هم‌پوشانی می‌تواند توضیح دهد چرا الگوهای غذایی متفاوت، با وجود تفاوت در جزئیات، همگی با نشانه‌های کندتر پیری بیولوژیکی ارتباط داشته‌اند.
آیا برای کند کردن پیری باید رژیم غذایی سختی گرفت؟
یکی از پیام‌های عملی این پژوهش آن است که لازم نیست فرد به‌طور هم‌زمان از تمام دستورالعمل‌های تغذیه سالم پیروی کند. در واقع، تعداد کمی از شرکت‌کنندگان توانسته بودند در همه شاخص‌های بررسی‌شده امتیاز بالایی کسب کنند.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، کیفیت کلی انتخاب‌های غذایی است. مصرف بیشتر سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، مغزها و غلات کامل و محدود کردن نوشیدنی‌های شیرین، مواد غذایی بسیار فرآوری‌شده و گوشت‌های فرآوری‌شده، از ویژگی‌های مشترک بسیاری از الگوهای سالم است.
برای ایجاد تغییر نیز لازم نیست تمام عادت‌های غذایی یک‌باره کنار گذاشته شوند. جایگزین کردن تدریجی مواد غذایی کم‌کیفیت با گزینه‌های مغذی‌تر می‌تواند راه عملی‌تری برای بهبود کیفیت تغذیه باشد.
محدودیت مهم پژوهش؛ ارتباط به معنای علت و معلول نیست
با وجود حجم قابل‌توجه داده‌ها و تأیید نتایج در یک گروه مستقل، این مطالعه نمی‌تواند ثابت کند که پیروی از یک رژیم غذایی مشخص مستقیماً سرعت پیری بدن را کاهش می‌دهد.
پژوهشگران عادت‌های غذایی و شاخص‌های زیستی شرکت‌کنندگان را در یک مقطع بررسی کردند؛ بنابراین نمی‌توان از این داده‌ها به‌تنهایی نتیجه گرفت که تغییر رژیم غذایی در طول زمان دقیقاً چه تأثیری بر روند پیری خواهد داشت. همچنین، سنجش سن بیولوژیکی بر اساس تغییرات DNA با اندازه‌گیری مستقیم طول عمر یا میزان ابتلا به بیماری‌ها یکسان نیست.
برای تأیید رابطه علت و معلولی، به مطالعات طولانی‌مدت و پژوهش‌هایی نیاز است که تغییرات تغذیه‌ای افراد را در گذر زمان دنبال کنند.
جمع‌بندی؛ کیفیت تغذیه مهم‌تر از انتخاب یک رژیم خاص است
پژوهش جدید نشان می‌دهد ۱۰ الگوی غذایی مختلف با نشانه‌های کندتر پیری بیولوژیکی ارتباط دارند و هیچ‌کدام به‌عنوان تنها گزینه برتر شناخته نشده‌اند. رژیم مدیترانه‌ای، نوردیک، DASH، MIND و الگوهای گیاه‌محور، با وجود تفاوت در جزئیات، ویژگی‌های مشترکی دارند که می‌توانند برای سلامت بلندمدت اهمیت داشته باشند.
البته هنوز نمی‌توان گفت انتخاب یکی از این رژیم‌ها به‌تنهایی روند پیری را متوقف می‌کند یا طول عمر را افزایش می‌دهد. پیام اصلی یافته‌ها ساده‌تر است: به‌جای جست‌وجوی یک رژیم غذایی معجزه‌آسا، بهتر است بر کیفیت مواد غذایی، تنوع و استمرار عادت‌های سالم تمرکز کنیم.
منابع
- ScienceAlert
- مرکز آلمانی بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی (DZNE)
- مقاله پژوهشی در Nature Communications
