راز درختان عجیب مریخ فاش شد؛ ردپای بهمنهای شن روی تپههای یخی

تصویری ثبتشده توسط مدارگرد شناسایی مریخ ناسا، منظرهای عجیب از تپههای شنی نزدیک قطب شمال این سیاره را نشان میدهد؛ منظرهای که در نگاه اول به جنگلی از درختان تیره شباهت دارد. اما این خطوط شبیه تنه و شاخه درختان، هیچ ارتباطی با پوشش گیاهی ندارند و حاصل حرکت شنهای تیره در جریان تغییرات فصلی یخ دیاکسیدکربن هستند.
این تصویر در سال ۲۰۰۸ با دوربین پیشرفته HiRISE ثبت شده و نمونهای جالب از فرایندهای فعال سطح مریخ را به نمایش میگذارد.
راز جنگل عجیب مریخ چیست؟
در تصویر ناسا، خطوط باریک و تیرهای روی سطح روشن تپههای شنی دیده میشوند که از بالا ظاهری شبیه درختان بلند و پراکنده دارند. این منظره بهویژه به این دلیل عجیب به نظر میرسد که تاکنون هیچ مدرک معتبری از رشد گیاهان روی مریخ پیدا نشده است.
اما با برگرداندن تصویر، شکل واقعی پدیده بهتر مشخص میشود. خطوطی که شبیه تنه درختان به نظر میرسند، در حقیقت مسیر حرکت شنهای تیره از بخشهای بالایی تپه به سمت دامنههای پایینتر هستند.
این تصویر منطقهای نزدیک قطب شمال مریخ را نشان میدهد؛ جایی که تپههای شنی در زمستان زیر لایهای از یخ فصلی دیاکسیدکربن قرار میگیرند. با آغاز بهار مریخی، تغییر وضعیت این یخ باعث آشکارشدن شنهای زیر سطح و حرکت آنها در امتداد دامنهها میشود.
چگونه یخ دیاکسیدکربن باعث حرکت شنها میشود؟
در زمستان مریخ، دمای بسیار پایین باعث میشود بخشی از دیاکسیدکربن موجود در جو مستقیماً به شکل یخ و برفک روی سطح زمین بنشیند. این لایه یخی تپههای شنی مناطق قطبی را میپوشاند.
با رسیدن بهار، نور خورشید بهتدریج این یخ را گرم میکند. برخلاف یخ آب روی زمین، یخ دیاکسیدکربن معمولاً پیش از تبدیلشدن به مایع، مستقیماً از حالت جامد به گاز تبدیل میشود؛ فرایندی که تصعید نام دارد.
بخشی از نور خورشید از لایه نیمهشفاف یخ عبور میکند و سطح زیرین آن را گرم میکند. در نتیجه، گاز دیاکسیدکربن در زیر یخ جمع میشود و فشار آن افزایش مییابد. وقتی این فشار راهی به بیرون پیدا کند، گاز میتواند ذرات شن را به سطح منتقل کند یا باعث حرکت و ریزش شنها در دامنه تپه شود.
شنهای تیره پس از حرکت روی سطح روشن و یخزده، خطوطی کشیده ایجاد میکنند که از ارتفاع زیاد شبیه درختان به نظر میرسند.
دوربین ناسا حتی حرکت شنها را ثبت کرده است
این پدیده فقط به شکل خطوط ثابت روی سطح مریخ دیده نمیشود. در تصویر سال ۲۰۰۸، دوربین HiRISE موفق شده ابری کوچک از غبار را نیز ثبت کند که بر اثر حرکت و ریزش مواد روی دامنه تپه ایجاد شده است. این جزئیات نشان میدهد فرایند جابهجایی شنها هنگام ثبت تصویر نیز در جریان بوده است.
پژوهشگران در مطالعهای که سال ۲۰۱۱ منتشر شد، تصاویر تپههای شنی قطب شمال مریخ را در زمانهای مختلف بررسی کردند. مقایسه تصاویر نشان داد که چرخههای فصلی یخزدن و تصعید دیاکسیدکربن میتوانند شکل تپهها را تغییر دهند.
در پنج تپهای که بهطور دقیق اندازهگیری شدند، لبه پایینی دامنهها طی یک سال مریخی بین ۲.۲ تا ۴.۷ متر جابهجا شده بود. ایجاد فرورفتگیهای تازه، شکلگیری آبراههها و تجمع شن در پایین دامنهها نیز از دیگر تغییرات مشاهدهشده بودند.
این جنگل مریخی با فرارسیدن تابستان ناپدید میشود
خطوط تیره روی تپههای مریخ دائمی نیستند. با ادامه بهار و رسیدن تابستان، لایه فصلی یخ دیاکسیدکربن از بین میرود و شنهای جابهجاشده در معرض بادهای مریخی قرار میگیرند.
باد بهتدریج ذرات شن را در سطح تپهها پخش میکند و شکل دامنهها را تغییر میدهد. با بازگشت زمستان، یخ دیاکسیدکربن دوباره روی تپهها مینشیند و چرخه فصلی از نو آغاز میشود.
بنابراین، منظرهای که در تصویر ناسا شبیه جنگلی عجیب به نظر میرسد، در واقع نشانهای از پویایی سطح مریخ است. این تصویر نه مدرکی از وجود گیاهان، بلکه نمونهای از تأثیر تغییرات فصلی جو و یخ بر شکل زمینشناسی سیاره سرخ محسوب میشود.
منابع
- ScienceAlert
- NASA