ستارهشناسان ناپدیدشدن یک سیاره غولپیکر را برای نخستین بار ثبت کردند

ستارهشناسان برای نخستین بار شاهد ناپدیدشدن یک سیاره فراخورشیدی از میدان دید تلسکوپها بودهاند؛ اتفاقی که در نگاه اول میتوانست به معنای نابودی سیاره باشد. اما بررسیهای هفتساله نشان میدهد این جرم آسمانی از بین نرفته است، بلکه بر اثر کشش گرانشی یک سیاره همسایه، مدارش تغییر کرده و دیگر از مقابل ستاره میزبان عبور نمیکند.
این سیاره با نام TOI-2535b شناخته میشود و رفتار مداری آن میتواند اطلاعات تازهای درباره تعامل سیارههای غولپیکر و تحول منظومههای فراخورشیدی در اختیار دانشمندان قرار دهد.
سیاره TOI-2535b چگونه از دید تلسکوپها خارج شد؟
سیاره TOI-2535b در فاصله تقریبی ۱۱۰۰ سال نوری از زمین قرار دارد و به گروهی از سیارههای فراخورشیدی موسوم به «مشتریهای داغ» تعلق دارد. این سیاره از نظر جرم به مشتری منظومه شمسی شباهت دارد، اما فاصله بسیار کمی از ستاره میزبانش دارد و هر دور گردش آن تنها کمی بیشتر از هشت روز طول میکشد.
ستارهشناسان نخستین نشانههای حضور این سیاره را در سال ۲۰۱۹ و با استفاده از ماهواره نقشهبردار فراخورشیدی گذران (TESS) شناسایی کردند. این تلسکوپ از روش گذر برای کشف سیارهها استفاده میکند؛ یعنی زمانی که سیاره از مقابل ستاره خود عبور میکند، بخشی از نور ستاره را مسدود میسازد و افت روشنایی قابلاندازهگیری ایجاد میکند.
اما بررسی دادههای رصدی طی هفت سال، تغییر عجیبی را آشکار کرد. TOI-2535b ابتدا از بخش میانی قرص ستاره عبور میکرد، اما بهتدریج مسیر عبورش به لبه ستاره نزدیک شد. در نهایت، این سیاره در مارس ۲۰۲۶ دیگر از مقابل ستاره عبور نکرد و از میدان دید تلسکوپها ناپدید شد.
گرانش یک سیاره پنهان عامل تغییر مدار بود
محققان معتقدند TOI-2535b تنها سیاره بزرگ این منظومه نیست. دادههای مربوط به حرکت ستاره نشان میدهد دستکم یک سیاره دیگر نیز در اطراف آن حضور دارد که هنوز مستقیماً مشاهده نشده است. این همسایه احتمالی ممکن است جرمی در حدود سیاره زحل داشته باشد.
کشش گرانشی میان این دو سیاره باعث شده مدارهای آنها بهتدریج دچار تغییر جهت و نوسان شوند. در نتیجه، زاویه صفحه مداری آنها نسبت به یکدیگر بیشتر از مقدار معمول در بسیاری از منظومههای سیارهای است.
به گفته پژوهشگران، انحراف متقابل مدارهای این دو سیاره دستکم پنج درجه است؛ درحالیکه سیارههای منظومه شمسی تقریباً در یک صفحه مشترک به دور خورشید میچرخند.
این تغییرات مداری در چرخههایی طولانی، احتمالاً حدود ۳۰ تا ۵۰ سال، تکرار میشوند. به همین دلیل، ممکن است TOI-2535b در آینده دوباره از مقابل ستاره خود عبور کند؛ هرچند بازگشت آن به میدان دید ناظران زمینی در چند دهه آینده انتظار نمیرود.
چرا ناپدیدشدن سیاره به معنای نابودی آن نیست؟
روش گذر تنها زمانی میتواند یک سیاره را شناسایی کند که مسیر مداری آن از دید ناظر زمینی بهاندازه کافی با ستاره میزبان همراستا باشد. اگر صفحه مدار تغییر کند و سیاره دیگر از مقابل قرص ستاره عبور نکند، تلسکوپهایی که از این روش استفاده میکنند قادر به مشاهده گذر آن نخواهند بود.
بنابراین TOI-2535b ناپدید نشده و همچنان به گردش خود ادامه میدهد؛ فقط مسیر حرکتش نسبت به زمین تغییر کرده است. این اتفاق شبیه زمانی است که ماه در مدار خود قرار میگیرد، اما به دلیل تغییر زاویه موقعیتها، دیگر نمیتوان انتظار وقوع کسوف یا خسوف را در هر چرخه داشت.
نکته جالب اینکه سیاره همسایه پنهان ممکن است در آینده از مقابل ستاره عبور کند و قابلرصد شود. چنین مشاهدهای میتواند به دانشمندان کمک کند جرم، مدار و ویژگیهای گرانشی هر دو سیاره را دقیقتر محاسبه کنند.
این کشف چه چیزی درباره شکلگیری سیارهها نشان میدهد؟
پژوهشگران علاوه بر بررسی دادههای رصدی، رفتار این منظومه را در یک شبیهسازی رایانهای طولانیمدت نیز بررسی کردند. این مدلسازی یک میلیون سال از تحول منظومه را دربر گرفت و حدود ۵۰ میلیون گردش سیاره TOI-2535b به دور ستارهاش را شبیهسازی کرد.
نتایج نشان داد که تشدید مداری میان دو سیاره ممکن است به حفظ پایداری منظومه کمک کند و مانع برخورد آنها یا پرتاب یکی از آنها به فضای میانستارهای شود.
این یافته برای مطالعه مشتریهای داغ نیز اهمیت دارد. چنین سیارههایی بسیار نزدیکتر از فاصله معمول سیارههای غولپیکر به ستاره خود قرار گرفتهاند و دانشمندان هنوز درباره چگونگی رسیدن آنها به مدارهای نزدیک اختلافنظر دارند.
در منظومه TOI-2535، پژوهشگران احتمال میدهند سیارهها ابتدا در فاصله دورتری شکل گرفته و سپس درون قرص گاز و غبار اطراف ستاره به سمت آن مهاجرت کرده باشند. بااینحال، علت دقیق انحراف شدید مدارهای آنها همچنان مشخص نیست.
جمعبندی
ناپدیدشدن TOI-2535b نخستین نمونه ثبتشده از خروج یک سیاره غولپیکر از محدوده گذر قابلرصد آن در چنین شرایطی است. این سیاره نابود نشده، بلکه تعامل گرانشی با همسایه پنهانش مسیر مداری آن را تغییر داده است. این کشف نشان میدهد منظومههای فراخورشیدی حتی پس از شکلگیری نیز میتوانند دستخوش تغییرات مداری پیچیدهای شوند؛ تغییراتی که گاهی باعث میشوند سیارهای از دید تلسکوپهای زمینی ناپدید شود و سالها بعد دوباره ظاهر شود.
منابع:
- ScienceAlert
- Space.com