سالها تصور میشد که با آغاز یائسگی، تخمدانها پس از پایان آزادسازی تخمک عملاً فعالیت خود را متوقف میکنند و به اندامی غیرفعال تبدیل میشوند. اما نتایج یک پژوهش تازه نشان میدهد این اندام ممکن است پس از پایان دوران باروری، وارد مرحلهای کاملاً جدید از فعالیت شود و نقشی مهم در سیستم ایمنی و روند پیری بدن ایفا کند.
این مطالعه که توسط فرانچسکا دانکن (Francesca Duncan)، زیستشناس تولیدمثل در دانشگاه نورثوسترن آمریکا، و گروهی از پژوهشگران انجام شده، در نشریه Molecular Human Reproduction منتشر شده است.
تخمدانها پس از یائسگی «بازنشسته» نمیشوند
در نگاه سنتی، یائسگی پایان عملکرد تخمدانها محسوب میشود؛ زمانی که آزادسازی تخمک متوقف شده و توانایی باروری از بین میرود.
اما فرانچسکا دانکن معتقد است این تصویر بیش از حد سادهسازی شده است. او سالهاست تلاش میکند دریابد تخمدانها پس از پایان دوران باروری چه وظیفهای بر عهده دارند.
به گفته او، آنچه در این اندام رخ میدهد بیشتر شبیه تغییر شغل است تا بازنشستگی.
با افزایش امید به زندگی در سراسر جهان، زنان اکنون بخش قابل توجهی از عمر خود را پس از یائسگی سپری میکنند؛ در حالی که دانشمندان هنوز شناخت کاملی از تغییرات زیستی این دوره ندارند.
نتایج مطالعه روی موشها
پژوهشگران برای بررسی این موضوع، تخمدانهای موشهایی با سنین مختلف را مورد مطالعه قرار دادند. موشهای ۲ ماهه، ۱۸ ماهه و ۲۴ ماهه انتخاب شدند تا مراحل مختلف چرخه تولیدمثل را نمایندگی کنند.
در این آزمایش، یک تخمدان هر حیوان زیر میکروسکوپ بررسی شد تا تغییرات ساختاری آن مشخص شود و روی تخمدان دوم نیز توالییابی RNA انجام گرفت؛ روشی که نشان میدهد کدام ژنها در حال فعالیت هستند و چه پروتئینهایی تولید میکنند.
نتایج نشان داد همانطور که انتظار میرفت، فعالیتهای مرتبط با تولیدمثل با افزایش سن کاهش مییابد. تعداد فولیکولها کمتر میشود و آرایش سلولها و رشتههای کلاژن نیز تغییر میکند.
اما نکته مهم این بود که فعالیت تخمدانها کاملاً متوقف نمیشود.
تغییر نقش از تولیدمثل به سیستم ایمنی
بررسیهای مولکولی نشان داد تخمدانهای مسن بهجای تمرکز بر عملکرد تولیدمثلی، الگوی فعالیتی کاملاً متفاوتی پیدا میکنند.
پژوهشگران میگویند تحلیلهای ژنتیکی نشان میدهد تخمدانها با افزایش سن، به سمت عملکردی با محوریت سیستم ایمنی حرکت میکنند.
در این بافتها حضور سلولهای ایمنی مانند سلولهای T، ماکروفاژها و سلولهای غولآسای چندهستهای به شکل قابل توجهی افزایش یافته بود.
به بیان دیگر، تخمدانهای پس از یائسگی ظاهراً به اندامی تبدیل میشوند که در فرآیندهای التهابی و تنظیم سیستم ایمنی نقش دارد.
یافتهای مشابه در زنان
این نتایج با مطالعه دیگری که دانکن روی ۲۸ زن یائسه انجام داده نیز همخوانی دارد.
هرچند این پژوهش هنوز فرآیند داوری علمی را طی نکرده است، اما نشان داد پروتئینهای تولیدشده توسط بافت تخمدان در زنان یائسه، بسته به سن افراد، تفاوت قابل توجهی دارند.
اگر تخمدانها پس از یائسگی کاملاً غیرفعال بودند، چنین تغییراتی نباید مشاهده میشد.
تخمدانها همچنان در حال تغییر هستند
پژوهشگران معتقدند تخمدانها حتی پس از پایان دوران باروری نیز به تغییرات مولکولی خود ادامه میدهند.
بر اساس این یافتهها، این اندام احتمالاً به نوعی عضو شبهایمنی با ویژگیهای التهابی تبدیل میشود که میتواند از طریق ترشح هورمونها و پیامرسانهای سلولی، بر روند پیری کل بدن تأثیر بگذارد.
به گفته محققان، این نتایج فرضیه قدیمی مبنی بر غیرفعال شدن کامل تخمدانها پس از یائسگی را به چالش میکشد.
این کشف چه اهمیتی دارد؟
اگر مطالعات آینده این نتایج را تأیید کنند، ممکن است نگاه پزشکان به سلامت زنان پس از یائسگی تغییر کند.
این یافتهها بهویژه برای زنانی که به دلایل پزشکی تخمدانهای خود را جراحی و خارج میکنند، اهمیت زیادی خواهد داشت؛ زیرا ممکن است این اندام حتی پس از پایان باروری نیز نقشهای مهمی در حفظ سلامت بدن داشته باشد.
پژوهشگران تأکید میکنند برای درک دقیق این عملکردها، انجام مطالعات انسانی گستردهتر ضروری است.
این پژوهش نشان میدهد یائسگی الزاماً به معنای پایان فعالیت زیستی تخمدانها نیست. اگرچه توانایی تولیدمثل در این مرحله متوقف میشود، اما شواهد جدید حاکی از آن است که این اندام ممکن است وظایف جدیدی در تنظیم سیستم ایمنی و فرآیندهای مرتبط با پیری بر عهده بگیرد.
البته باید توجه داشت که بخش مهمی از نتایج بر پایه آزمایشهای انجامشده روی موشها است و مطالعه مربوط به زنان نیز هنوز داوری علمی نشده است. بنابراین، هرچند یافتهها امیدوارکننده هستند، اما هنوز برای تغییر دستورالعملهای پزشکی یا نتیجهگیری قطعی زود است.
این تحقیق بار دیگر نشان میدهد بسیاری از اندامهای بدن، حتی پس از پایان نقش اصلی خود، ممکن است وظایف مهم دیگری را بر عهده داشته باشند. در صورت تأیید این نتایج در مطالعات آینده، درک ما از یائسگی و سلامت زنان میتواند دستخوش تغییرات اساسی شود.
منابع
- ScienceAlert
- Molecular Human Reproduction
- Northwestern University
