نگرانی درباره تأثیر استفاده کودکان از موبایل، تبلت، تلویزیون و بازی‌های ویدیویی بر رشد آن‌ها سال‌هاست ادامه دارد؛ اما یک مطالعه جدید تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌دهد. پژوهشگران با بررسی داده‌های ۳۷۸۶ کودک دریافتند که مدت زمان استفاده از صفحه‌نمایش به‌تنهایی ارتباط ثابت و معناداری با مشکلات روانی‌ـ‌اجتماعی در کودکان ندارد و نحوه استفاده از نمایشگرها ممکن است مهم‌تر از صرفاً تعداد ساعت استفاده باشد.
تأثیر زمان صفحه‌نمایش بر رشد کودکان چقدر است؟
پژوهشگران دانشگاه ادینبرو و امپریال کالج لندن داده‌های مربوط به ۳۷۸۶ کودک را از مطالعه طولی Growing Up in Scotland بررسی کردند.
آن‌ها استفاده از صفحه‌نمایش خارج از مدرسه را در سه مقطع سنی ۵، ۱۰ و ۱۵ سالگی با وضعیت روانی‌ـ‌اجتماعی کودکان مقایسه کردند. این شاخص، ابعاد مختلفی مانند وضعیت عاطفی، رفتاری و روابط اجتماعی را در بر می‌گرفت.
نتیجه کلی برخلاف تصور ساده‌ای بود که «هرچه زمان صفحه‌نمایش بیشتر باشد، مشکلات رشدی نیز بیشتر می‌شود».
در سنین ۵ و ۱۰ سالگی، پژوهشگران ارتباط معناداری میان استفاده از صفحه‌نمایش و مشکلات رشدی پیدا نکردند. در ۱۵ سالگی نیز افزایش مشکلات تنها در مورد استفاده بسیار زیاد از بازی‌های ویدیویی مشاهده شد و برای سایر انواع استفاده از صفحه‌نمایش چنین ارتباطی وجود نداشت.
استفاده زیاد از صفحه‌نمایش در کودکی چه اثری داشت؟
مطالعه یک نکته مهم دیگر نیز داشت. کودکانی که در سنین پایین‌تر میزان استفاده زیادی از صفحه‌نمایش داشتند، در ۱۰ سالگی با امتیاز بالاتری در شاخص مشکلات روانی‌ـ‌اجتماعی مواجه بودند.
اما این ارتباط در ۱۵ سالگی دیگر ادامه پیدا نکرد.
به عبارت دیگر، حتی در مواردی که ارتباط میان استفاده زیاد از نمایشگر و مشکلات رشدی مشاهده شد، این ارتباط لزوماً در سال‌های بعد پایدار نماند.
پژوهشگران برای کاهش تأثیر عوامل دیگر، متغیرهایی مانند جنسیت، نژاد، قومیت، درآمد خانوار و نتایج آزمون‌های شناختی را نیز در تحلیل خود در نظر گرفتند.
شبکه‌های اجتماعی شاید همیشه اثر منفی نداشته باشند
یکی از غیرمنتظره‌ترین یافته‌های این پژوهش به شبکه‌های اجتماعی مربوط می‌شود.
در میان نوجوانان ۱۵ ساله، افرادی که بیش از یک ساعت در روز از اپلیکیشن‌های شبکه اجتماعی استفاده می‌کردند، نسبت به کسانی که کمتر از یک ساعت از این اپلیکیشن‌ها استفاده داشتند، احتمال کمتری برای قرار گرفتن در گروه دارای امتیاز بالاتر مشکلات داشتند.
این نتیجه به معنای مفید بودن شبکه‌های اجتماعی برای سلامت روان نوجوانان نیست.
پژوهشگران احتمال داده‌اند که شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها بتوانند ارتباط نوجوانان با دوستانشان را تقویت کنند و دسترسی آن‌ها به حمایت اجتماعی را افزایش دهند. اما یک توضیح جایگزین نیز وجود دارد: ممکن است نوجوانانی که از ابتدا روابط اجتماعی سالم‌تری دارند، بیشتر از شبکه‌های اجتماعی استفاده کنند.
بنابراین این مطالعه رابطه علت و معلولی میان استفاده از شبکه‌های اجتماعی و وضعیت بهتر روانی را ثابت نمی‌کند.
آیا محدود کردن ساعت صفحه‌نمایش کافی است؟
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد پاسخ احتمالاً منفی است.
اگر دو کودک هر دو روزانه دو ساعت از صفحه‌نمایش استفاده کنند، نوع فعالیت آن‌ها می‌تواند کاملاً متفاوت باشد. یکی ممکن است بازی ویدیویی انجام دهد، دیگری با دوستانش پیام ردوبدل کند، کودک دیگری محتوای آموزشی ببیند یا همراه والدینش یک برنامه تماشا کند.
به همین دلیل، پژوهشگران تأکید کرده‌اند که دستورالعمل‌های سلامت عمومی که صرفاً بر تعیین یک سقف زمانی مشخص برای استفاده از نمایشگر تمرکز دارند، ممکن است تمام پیچیدگی رابطه میان فناوری و رشد روانی‌ـ‌اجتماعی کودکان را نشان ندهند.
نوع استفاده از نمایشگر چرا اهمیت دارد؟
یکی از پرسش‌های مهمی که این مطالعه برای تحقیقات آینده مطرح می‌کند، این است که کودک دقیقاً با نمایشگر چه کاری انجام می‌دهد و با چه کسی؟
برای مثال، استفاده از یک دستگاه به‌صورت انفرادی می‌تواند تجربه متفاوتی از استفاده تعاملی همراه با والدین، دوستان یا معلم داشته باشد.
همچنین باید بررسی شود که کودک در زمان استفاده نکردن از نمایشگر چه فعالیت‌هایی دارد. اگر صفحه‌نمایش جای تعامل حضوری، بازی فیزیکی، فعالیت در فضای باز یا ارتباط کلامی را بگیرد، ممکن است پیامد آن با شرایطی که استفاده از نمایشگر در کنار این فعالیت‌ها انجام می‌شود متفاوت باشد.
یک محدودیت مهم: داده‌ها مربوط به سال‌های گذشته هستند
یکی از محدودیت‌های قابل توجه این پژوهش به زمان آغاز مطالعه مربوط می‌شود.
دوره مورد بررسی از سال ۲۰۰۹ آغاز شده است؛ یعنی تنها دو سال بعد از عرضه نخستین iPhone و یک سال پیش از معرفی نخستین iPad.
امروز گوشی‌های هوشمند، تبلت‌ها و شبکه‌های اجتماعی بسیار فراگیرتر شده‌اند و کودکان از سنین پایین‌تری با آن‌ها سروکار دارند. بنابراین ممکن است داده‌های جدیدتر تصویر متفاوتی از رابطه میان نمایشگرها و رشد کودکان ارائه کنند.
یافته‌های مطالعه در یک نگاه
| مورد بررسی | نتیجه |
|---|---|
| تعداد کودکان | ۳۷۸۶ نفر |
| سنین بررسی | ۵، ۱۰ و ۱۵ سال |
| محل مطالعه | اسکاتلند |
| شاخص مورد بررسی | رشد روانی‌ـ‌اجتماعی |
| صفحه‌نمایش در ۵ سالگی | ارتباط معنادار با مشکلات رشدی مشاهده نشد |
| صفحه‌نمایش در ۱۰ سالگی | ارتباط معنادار کلی مشاهده نشد |
| استفاده بسیار زیاد از بازی در ۱۵ سالگی | ارتباط با مشکلات بیشتر مشاهده شد |
| استفاده از شبکه‌های اجتماعی در ۱۵ سالگی | استفاده بیش از یک ساعت با مشکلات کمتر همراه بود |
| نتیجه کلی | زمان استفاده به‌تنهایی توضیح کاملی ارائه نمی‌کند |
این پژوهش را نباید به‌عنوان «بی‌ضرر بودن صفحه‌نمایش برای کودکان» تفسیر کرد. ارزش اصلی مطالعه در این است که یک رابطه بسیار پیچیده را از زاویه‌ای دقیق‌تر بررسی می‌کند: مدت زمان استفاده تنها یکی از عوامل است و نمی‌تواند به‌تنهایی توضیح دهد که فناوری چه اثری بر رشد کودک دارد.
یکی از مهم‌ترین نکات، تفاوت میان انواع استفاده است. بازی ویدیویی، تماشای منفعلانه ویدیو، ارتباط با دوستان در شبکه‌های اجتماعی و استفاده آموزشی از یک دستگاه از نظر میزان تعامل، محتوای مصرف‌شده و شرایط اجتماعی یکسان نیستند. مطالعه فعلی نیز نشان می‌دهد ارتباط با مشکلات روانی‌ـ‌اجتماعی در ۱۵ سالگی تنها در مورد استفاده بسیار زیاد از بازی‌های ویدیویی دیده شد، نه همه انواع استفاده از صفحه‌نمایش.
یافته مربوط به شبکه‌های اجتماعی نیز باید با احتیاط خوانده شود. کمتر بودن مشکلات در میان نوجوانانی که بیش از یک ساعت در روز از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کردند، به معنای آن نیست که شبکه‌های اجتماعی سلامت روان را بهبود می‌دهند. احتمال دارد نوجوانانی که روابط اجتماعی بهتری دارند، اساساً بیشتر به سراغ این پلتفرم‌ها بروند. بنابراین نمی‌توان از این مطالعه برای توصیه افزایش زمان حضور در شبکه‌های اجتماعی استفاده کرد.
از سوی دیگر، قدمت داده‌ها محدودیت مهمی است. کودکانی که در سال ۲۰۰۹ وارد مطالعه شدند، در محیط دیجیتالی بسیار متفاوتی نسبت به کودکان امروز رشد کردند. امروزه گوشی هوشمند و شبکه‌های اجتماعی نقش بسیار پررنگ‌تری در زندگی روزمره کودکان دارند.
به همین دلیل، نتیجه منطقی برای والدین حذف کامل نگرانی درباره نمایشگرها نیست؛ بلکه باید نوع محتوا، زمان استفاده، میزان تعامل اجتماعی و فعالیت‌هایی که به‌دلیل استفاده از نمایشگر کنار گذاشته می‌شوند نیز در نظر گرفته شوند.
در نهایت، این مطالعه نشان می‌دهد سیاست‌های مربوط به کودکان احتمالاً نباید تنها بر یک عدد ثابت برای ساعات استفاده از صفحه‌نمایش متمرکز باشند. کیفیت و زمینه استفاده نیز باید بخشی از معادله باشند.
آنچه کاربران باید بدانند
این مطالعه نمی‌گوید کودکان می‌توانند بدون محدودیت از موبایل، تبلت یا بازی‌های ویدیویی استفاده کنند.
پیام مهم پژوهش این است که مدت زمان استفاده به‌تنهایی معیار کاملی برای ارزیابی تأثیر نمایشگرها نیست. والدین بهتر است علاوه بر تعداد ساعت، به محتوای مورد استفاده، نوع فعالیت، تعامل کودک با دیگران و فعالیت‌هایی که ممکن است به‌دلیل استفاده از نمایشگر حذف شوند نیز توجه کنند.
همچنین نباید نتیجه مربوط به شبکه‌های اجتماعی را به‌عنوان مدرکی برای مفید بودن آن‌ها در نظر گرفت؛ پژوهش صرفاً یک ارتباط آماری مشاهده کرده و علت آن مشخص نیست.
جمع‌بندی
پژوهش جدید درباره تأثیر زمان صفحه‌نمایش بر رشد کودکان نشان می‌دهد رابطه میان استفاده از نمایشگر و سلامت روانی‌ـ‌اجتماعی بسیار پیچیده‌تر از یک معادله ساده «ساعت بیشتر، آسیب بیشتر» است. در این مطالعه ۳۷۸۶ کودک، زمان استفاده از صفحه‌نمایش به‌طور مداوم با مشکلات رشدی مرتبط نبود و تنها استفاده بسیار زیاد از بازی‌های ویدیویی در ۱۵ سالگی با مشکلات بیشتر ارتباط داشت.
یافته‌ها در عین حال نشان می‌دهند که برای درک واقعی اثر فناوری، باید به نوع استفاده، محتوای مصرف‌شده، تعامل اجتماعی و شرایط زندگی کودک نیز توجه کرد.
منابع
- ScienceAlert
- JAMA Network Open
- Growing Up in Scotland
