پژوهشی تازه نشان می‌دهد آرایش ماه، سیاره زهره و گروهی از ستاره‌ها در تابلوی مشهور «شب پرستاره» اثر وینسنت ون‌گوگ، ممکن است با آسمان پیش از طلوع خورشید در حدود ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ مطابقت داشته باشد. این یافته می‌تواند به یکی از بحث‌های قدیمی تاریخ هنر پاسخ تازه‌ای بدهد: آیا آسمان پرپیچ‌وخم این نقاشی حاصل تخیل هنرمند بود یا از مشاهده آسمان واقعی الهام گرفته شده بود؟
پژوهشگران با ترکیب محاسبات نجومی، بررسی شکل ستاره‌ها در نقاشی و مطالعه نامه‌ها و شرایط جوی آن دوران، به این نتیجه رسیده‌اند که آسمان واقعی احتمالاً نقش مهمی در شکل‌گیری این اثر داشته است. بااین‌حال، یافته‌ها هنوز تاریخ دقیق پایان نقاشی را مشخص نمی‌کنند و فرضیه جدید را نمی‌توان پاسخ قطعی این معما دانست.
تطبیق ستاره‌های نقاشی با آسمان سال ۱۸۸۹
تابلوی «شب پرستاره» که در سال ۱۸۸۹ خلق شد، یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار ون‌گوگ است. در این نقاشی، آسمانی آبی با حرکت‌های چرخشی، ستاره‌های درخشان و هلال ماه بر فراز روستایی آرام دیده می‌شود. درخت سرو بلند در سمت چپ تصویر نیز یکی از عناصر شاخص ترکیب‌بندی آن است.
سال‌هاست که پژوهشگران درباره میزان واقع‌گرایی آسمان این تابلو اختلاف‌نظر دارند. برخی معتقدند ون‌گوگ موقعیت اجرام آسمانی را از آنچه دیده بود به تصویر کشیده، درحالی‌که گروهی دیگر آسمان نقاشی را ترکیبی هنری از خاطره، تخیل و نمادپردازی می‌دانند.
تیمی از پژوهشگران کره جنوبی برای بررسی این اختلاف، موقعیت ماه، زهره و الگوی ستاره‌های مرکزی تابلو را با شبیه‌سازی آسمان در سال ۱۸۸۹ مقایسه کرد. نتایج نشان داد که آسمان پیش از طلوع خورشید در حدود ۲۲ ژوئیه آن سال، تطبیق قابل‌توجهی با ترکیب‌بندی نقاشی دارد.
خوشه ستاره‌ای پروین‌مانند؛ سرنخ اصلی پژوهشگران
یکی از مهم‌ترین سرنخ‌های پژوهش، گروهی از ستاره‌ها در بخش مرکزی تابلو است که آرایشی شبیه حرف V انگلیسی دارد. محققان این الگو را با خوشه ستاره‌ای قلائص (Hyades) در صورت فلکی گاو مقایسه کردند؛ خوشه‌ای که ستاره‌های آن در آسمان واقعی نیز آرایشی تقریباً Vشکل دارند.
پژوهشگران با استفاده از یک روش ریاضی برای سنجش شباهت هندسی الگوها، موقعیت پنج ستاره منتخب در نقاشی را با جایگاه ستاره‌های این خوشه تطبیق دادند. نتیجه نشان داد که آرایش ستاره‌ها در نقاشی با قلائص سازگاری قابل‌توجهی دارد و این تطبیق از برخی تفسیرهای نجومی قدیمی دقیق‌تر است.
البته شباهت هندسی به‌تنهایی برای شناسایی قطعی یک خوشه ستاره‌ای کافی نیست. محققان برای تقویت نتیجه خود، موقعیت اجرام درخشان دیگر، زاویه قرارگیری ستاره‌ها و محدوده آسمانی قابل‌مشاهده از محل اقامت ون‌گوگ را نیز در نظر گرفتند.
چرا تاریخ ژوئن با هلال ماه در نقاشی سازگار نیست؟
یکی از چالش‌های مهم در تعیین زمان خلق «شب پرستاره»، تاریخ‌گذاری رایج آن است. بسیاری از تاریخ‌نگاران این اثر را متعلق به ژوئن ۱۸۸۹ می‌دانند؛ دوره‌ای که ون‌گوگ در آسایشگاهی در سن‌رمی دو پرووانس فرانسه اقامت داشت.
بااین‌حال، وضعیت ماه در آسمان اواسط ژوئن با هلال باریکی که در نقاشی دیده می‌شود، تطبیق مناسبی ندارد. در مقابل، محاسبات پژوهشگران نشان می‌دهد که در حوالی ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹، شکل ماه و موقعیت زهره با تصویر تابلو سازگاری بیشتری داشته است.
بررسی‌ها همچنین نشان می‌دهد که در آن بازه زمانی، خوشه قلائص در موقعیتی قرار می‌گرفت که می‌توانست الگوی ستاره‌های مرکزی نقاشی را توضیح دهد. ترکیب این سرنخ‌ها باعث شده است که پژوهشگران تاریخ ژوئیه را محتمل‌تر بدانند.
آیا ون‌گوگ نقاشی را یک ماه دیرتر به پایان رساند؟
اگر فرضیه جدید درست باشد، ممکن است روند خلق «شب پرستاره» با آنچه تاکنون تصور می‌شد تفاوت داشته باشد. ون‌گوگ در نامه‌ای به تاریخ تقریبی ۱۸ ژوئن ۱۸۸۹ از کار روی تصویری تازه از آسمان پرستاره صحبت کرده بود؛ اما این اشاره لزوماً ثابت نمی‌کند که نقاشی در همان زمان به پایان رسیده است.
پژوهشگران احتمال می‌دهند که او کار روی تابلو را در ژوئن آغاز کرده و سپس در ماه ژوئیه آن را ادامه داده باشد. آن‌ها همچنین نامه‌های ون‌گوگ و گزارش‌های تاریخی آب‌وهوا را بررسی کرده‌اند تا مشخص کنند آیا شرایط مشاهده آسمان در روزهای موردنظر فراهم بوده است یا نه.
بااین‌حال، تعیین زمان دقیق بیماری‌ای که در آن دوره فعالیت هنری ون‌گوگ را مختل کرد، همچنان دشوار است. سوابق پزشکی مستقیم و دقیقی از زمان شروع این دوره در دسترس نیست و همین مسئله مانع از آن می‌شود که تاریخ جدید را قطعی بدانیم.
آیا «شب پرستاره» بازتاب مستقیم آسمان واقعی است؟
نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که دست‌کم بخشی از ترکیب آسمانی تابلو می‌تواند بر پایه مشاهده واقعی شکل گرفته باشد. بااین‌حال، این موضوع به معنای آن نیست که ون‌گوگ تمام جزئیات تصویر را دقیقاً همان‌طور که در آسمان دیده می‌شد، نقاشی کرده است.
ترکیب‌بندی اثر شامل عناصر هنری و تغییراتی است که برای ساختن تصویری منسجم و تأثیرگذار به کار رفته‌اند. برای مثال، نمای روستا از یک منظره واحد و مستقیم گرفته نشده و جایگاه درخت سرو نیز در ترکیب نهایی تغییر کرده است. بنابراین، حتی اگر آرایش اجرام آسمانی به مشاهده واقعی وابسته باشد، نتیجه همچنان محصول نگاه و بیان هنری ون‌گوگ است.
از سوی دیگر، برخی پژوهشگران مستقل نسبت به فرضیه جدید احتیاط نشان داده‌اند. آن‌ها معتقدند تعیین محدوده دقیق آسمانی که نقاش در برابر خود داشته، همچنان محل بحث است و شناسایی ستاره‌ها به تفسیر پژوهشگران وابستگی دارد.
نتیجه پژوهش چه تغییری در شناخت این اثر ایجاد می‌کند؟
اهمیت این مطالعه فقط در پیشنهاد یک تاریخ تازه برای «شب پرستاره» نیست؛ بلکه نشان می‌دهد می‌توان با ترکیب نجوم، هندسه، بررسی اسناد تاریخی و تحلیل آثار هنری، برخی فرضیه‌های تاریخ هنر را به‌صورت علمی آزمایش کرد.
اگر تطبیق پیشنهادی در پژوهش‌های بعدی نیز تأیید شود، احتمال دارد برداشت رایج از آسمان این تابلو تغییر کند. در چنین تفسیری، مشاهده و تخیل دو عامل متضاد نیستند؛ ون‌گوگ می‌توانسته آسمان واقعی را با دقت دنبال کند و سپس آن را با سبک شخصی خود به تصویری متفاوت و ماندگار تبدیل سازد.
بااین‌حال، تاریخ حدود ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ هنوز یک فرضیه پژوهشی است، نه تاریخی قطعی برای پایان نقاشی. نتیجه اصلی مطالعه این است که آسمان «شب پرستاره» احتمالاً پیوند نزدیک‌تری با واقعیت نجومی داشته است؛ پیوندی که پس از بیش از یک قرن، همچنان پرسش‌های تازه‌ای درباره شیوه کار ون‌گوگ مطرح می‌کند.
