اخترشناسان برای نخستین بار موفق شدهاند وجود یک جو واقعی را در اطراف یک سیاره سنگی واقع در منطقه قابل سکونت (Habitable Zone) یک ستاره تأیید کنند؛ کشفی که میتواند نقطه عطفی در جستجوی حیات فرازمینی باشد. این سیاره که LHS 1140 b نام دارد، در فاصله حدود ۴۸ تا ۴۹ سال نوری از زمین قرار گرفته و یکی از امیدوارکنندهترین نامزدها برای میزبانی آب مایع و شاید حتی حیات محسوب میشود.
LHS 1140 b؛ سیارهای که نگاه دانشمندان را تغییر داد
سیاره LHS 1140 b به دور یک کوتوله سرخ آرام در صورت فلکی نهنگ (Cetus) میچرخد. این جهان فراخورشیدی حدود ۱.۷ برابر بزرگتر و ۵.۶ برابر سنگینتر از زمین است و در فاصلهای از ستاره خود قرار دارد که از نظر تئوری امکان وجود آب مایع روی سطح آن را فراهم میکند.
اگرچه این سیاره احتمالاً بهصورت قفل کشندی (Tidal Locking) به دور ستارهاش میچرخد و همیشه یک سمت آن رو به ستاره است، اما همین قرار گرفتن در منطقه قابل سکونت باعث شده سالها در مرکز توجه پژوهشگران باشد.
چگونه وجود جو این سیاره تأیید شد؟
پژوهشگران با استفاده از طیفسنجی بسیار دقیق موفق شدند هلیوم در حال فرار از لایههای بالایی جو سیاره را شناسایی کنند.
وجود هلیوم در حال خروج، قویترین نشانه تاکنون از وجود یک جو پایدار پیرامون این سیاره محسوب میشود؛ زیرا چنین گازی تنها در صورتی مشاهده میشود که سیاره واقعاً دارای جو باشد.
به گفته محققان، مدلهای رایانهای نشان میدهند در لایههای پایینتر این جو ممکن است گازهایی مانند:
- دیاکسید کربن (CO₂)
- مونوکسید کربن (CO)
- اکسیژن مولکولی (O₂)
- بخار آب (H₂O)
وجود داشته باشند، هرچند هنوز حضور این مواد بهطور مستقیم تأیید نشده است.
چرا این کشف اهمیت زیادی دارد؟
تا پیش از این، دانشمندان توانسته بودند جو برخی سیارههای گازی یا سیارههای سنگی بسیار داغ را بررسی کنند، اما هرگز وجود جو را روی یک سیاره سنگی واقع در منطقه قابل سکونت با این اطمینان تأیید نکرده بودند.
این دستاورد نشان میدهد برخی سیارههای مشابه زمین میتوانند باوجود تابش فرابنفش ستارههای کوتوله سرخ، جو خود را برای میلیاردها سال حفظ کنند؛ موضوعی که احتمال مناسب بودن شرایط برای شکلگیری حیات را افزایش میدهد.
آیا این کشف به معنای وجود حیات است؟
خیر.
دانشمندان تأکید میکنند که این کشف هیچ مدرکی از وجود حیات ارائه نمیدهد.
آنچه تاکنون اثبات شده، تنها وجود یک جو پیرامون سیاره است. با این حال، داشتن جو یکی از مهمترین پیشنیازهای شکلگیری شرایط مناسب برای آب مایع و در نهایت حیات محسوب میشود.
مرحله بعدی تحقیقات، بررسی دقیق ترکیب شیمیایی جو با استفاده از ابزارهایی مانند تلسکوپ فضایی جیمز وب (JWST) و نسل آینده تلسکوپهای زمینی خواهد بود تا مشخص شود آیا مولکولهای زیستی یا نشانههای احتمالی حیات نیز در آن وجود دارند یا خیر.
جدول مشخصات سیاره LHS 1140 b
| ویژگی | مقدار |
|---|---|
| نام سیاره | LHS 1140 b |
| فاصله از زمین | حدود ۴۸ تا ۴۹ سال نوری |
| نوع سیاره | سنگی (ابرزمین) |
| اندازه | حدود ۱.۷ برابر زمین |
| جرم | حدود ۵.۶ برابر زمین |
| موقعیت مداری | منطقه قابل سکونت |
| مهمترین کشف | نخستین جو تأییدشده روی یک سیاره سنگی در منطقه قابل سکونت |
کشف جو در اطراف LHS 1140 b را میتوان یکی از مهمترین پیشرفتهای دهه اخیر در علم سیارههای فراخورشیدی دانست. طی سالهای گذشته صدها سیاره در منطقه قابل سکونت کشف شدهاند، اما مشخص نبود که آیا این اجرام توانستهاند جو خود را حفظ کنند یا خیر. بدون جو، حتی اگر سیاره در فاصله مناسبی از ستاره قرار داشته باشد، احتمال وجود آب مایع و محیط پایدار برای شکلگیری حیات بسیار کاهش مییابد.
آنچه این کشف را ارزشمندتر میکند، روش شناسایی آن است. تشخیص هلیوم در حال فرار از جو نشان میدهد اخترشناسان اکنون به فناوریهایی دست یافتهاند که میتوانند حتی سیارههای کوچک و سنگی را نیز با دقتی بیسابقه مطالعه کنند. این موضوع راه را برای بررسی صدها سیاره مشابه در سالهای آینده باز خواهد کرد.
از سوی دیگر، هنوز نباید این کشف را با یافتن حیات اشتباه گرفت. وجود جو تنها یکی از پیشنیازهای قابل سکونت بودن یک سیاره است و عوامل مهم دیگری مانند ترکیب جو، وجود آب مایع، میدان مغناطیسی، فعالیت ستاره میزبان و پایداری اقلیم نیز نقش تعیینکنندهای دارند.
با این حال، LHS 1140 b اکنون به یکی از مهمترین اهداف رصدی تلسکوپ جیمز وب و نسل آینده رصدخانههای غولپیکر تبدیل شده است. اگر در سالهای آینده مولکولهایی مانند بخار آب، اکسیژن یا متان در جو این سیاره شناسایی شوند، دانش بشر یک گام بزرگ دیگر به پاسخ یکی از قدیمیترین پرسشهای تاریخ نزدیک خواهد شد: «آیا ما در جهان تنها هستیم؟»
آنچه کاربران باید بدانند
- این کشف به معنای پیدا شدن حیات نیست.
- دانشمندان تنها وجود جو را تأیید کردهاند.
- LHS 1140 b اکنون یکی از بهترین گزینهها برای بررسی نشانههای احتمالی حیات در آینده محسوب میشود.
سوالات متداول
آیا روی این سیاره حیات کشف شده است؟
خیر، تاکنون هیچ نشانه مستقیمی از حیات مشاهده نشده است.
چرا وجود جو اهمیت دارد؟
جو میتواند شرایط لازم برای حفظ آب مایع و پایداری دمای سطح سیاره را فراهم کند.
این سیاره چقدر از زمین فاصله دارد؟
حدود ۴۸ تا ۴۹ سال نوری.
آیا تلسکوپ جیمز وب این سیاره را بررسی خواهد کرد؟
بله، این سیاره یکی از مهمترین اهداف مطالعات آینده برای بررسی ترکیب جو و احتمال وجود مولکولهای زیستی است.
جمعبندی
کشف نخستین جو تأییدشده در اطراف یک سیاره سنگی واقع در منطقه قابل سکونت، نقطه عطفی در علم سیارههای فراخورشیدی به شمار میرود. هرچند هنوز هیچ مدرکی از وجود حیات در LHS 1140 b وجود ندارد، اما این کشف امیدها برای یافتن جهانی شبیه زمین را بیش از هر زمان دیگری افزایش داده است.
منابع:
- ScienceAlert
- Space.com
- Carnegie Science
