تکامل انسان برخلاف تصور رایج، با ظهور انسان امروزی به پایان نرسیده است. تغییرات ژنتیکی همچنان در نسل‌های مختلف رخ می‌دهند و محیط، رژیم غذایی، بیماری‌ها و شرایط زندگی بر گسترش یا کاهش برخی ویژگی‌های ارثی تأثیر می‌گذارند. دانشمندان با بررسی ژن‌های جمعیت‌های مختلف و مقایسه DNA انسان‌های امروزی با نمونه‌های باستانی، شواهدی پیدا کرده‌اند که نشان می‌دهد انتخاب طبیعی هنوز در حال شکل دادن به بدن انسان است.
این تغییرات همیشه به شکل اندام تازه یا دگرگونی‌های ظاهری چشمگیر دیده نمی‌شوند. گاهی تفاوت در توانایی هضم یک ماده غذایی، نحوه انتقال اکسیژن در خون یا حتی احتمال نزدیک‌بینی می‌تواند نشانه‌ای از تأثیر فرایندهای تکاملی باشد.
۱. توانایی هضم شیر در بزرگسالی
یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های تکامل انسان، توانایی هضم لاکتوز در دوران بزرگسالی است. لاکتوز نوعی قند طبیعی موجود در شیر است که برای تجزیه آن به آنزیمی به نام لاکتاز نیاز داریم. بدن بیشتر پستانداران پس از دوران شیرخوارگی تولید این آنزیم را کاهش می‌دهد؛ انسان نیز در گذشته عمدتاً همین الگو را داشته است.
اما با گسترش دامداری و مصرف شیر حیوانات، شرایط تغییر کرد. حدود ۱۰ هزار سال پیش، برخی جمعیت‌های انسانی در اروپا، خاورمیانه و بخش‌هایی از آفریقا به‌تدریج گونه‌هایی از ژن مرتبط با تداوم تولید لاکتاز را گسترش دادند. افرادی که در بزرگسالی هم می‌توانستند شیر را بدون مشکلات گوارشی هضم کنند، در جوامعی که محصولات لبنی منبع مهم غذا بودند، احتمالاً مزیت تغذیه‌ای بیشتری داشتند.
به‌مرور، این ویژگی در برخی جمعیت‌ها فراگیرتر شد. امروزه حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد بزرگسالان جهان توانایی هضم لاکتوز را حفظ می‌کنند؛ البته میزان این ویژگی در جمعیت‌های مختلف تفاوت زیادی دارد.
این نمونه نشان می‌دهد که تغییر سبک زندگی انسان، از جمله اهلی کردن حیوانات و مصرف محصولات لبنی، می‌تواند فشارهای انتخاب طبیعی را تغییر دهد و در نهایت بر ژن‌های نسل‌های بعدی اثر بگذارد.
۲. سازگاری ژنتیکی با رژیم غذایی سیب‌زمینی
نمونه جالب دیگری از ارتباط رژیم غذایی و تکامل انسان در میان مردم بومی آند در آمریکای جنوبی دیده می‌شود. سیب‌زمینی هزاران سال است که یکی از منابع اصلی غذایی در این منطقه به شمار می‌رود و پژوهش‌های ژنتیکی جدید نشان می‌دهند که مصرف طولانی‌مدت غذاهای سرشار از نشاسته ممکن است بر توانایی گوارشی برخی جمعیت‌های این منطقه تأثیر گذاشته باشد.
محققان در سال ۲۰۲۶ با بررسی داده‌های ژنتیکی بیش از ۳۷۰۰ نفر از ۸۵ جمعیت، از جمله افراد متعلق به جوامع کچوا در پرو، متوجه شدند این جمعیت‌ها به‌طور میانگین نسخه‌های بیشتری از ژن AMY1 دارند.
این ژن در تولید آمیلاز بزاقی نقش دارد؛ آنزیمی که فرایند تجزیه نشاسته را از دهان آغاز می‌کند. افراد دارای نسخه‌های بیشتر این ژن ممکن است در پردازش غذاهای نشاسته‌ای مزیت داشته باشند.
بر اساس یافته‌های پژوهش، افرادی که حدود ۱۰ نسخه یا بیشتر از این ژن داشتند، در هر نسل حدود ۱.۲۴ درصد مزیت در بقا یا تولیدمثل نشان می‌دادند. پژوهشگران احتمال می‌دهند گسترش کشت و مصرف سیب‌زمینی در ارتفاعات آند طی حدود ۶ تا ۱۰ هزار سال گذشته، در افزایش فراوانی این ویژگی ژنتیکی نقش داشته باشد.
البته این یافته به معنای آن نیست که مصرف سیب‌زمینی به‌تنهایی باعث تغییر ژنتیکی بدن می‌شود؛ موضوع اصلی، انتخاب طبیعی در جمعیتی است که طی نسل‌های طولانی با یک الگوی غذایی مشخص زندگی کرده‌اند.
۳. تغییرات خون و قلب برای زندگی در ارتفاعات
زندگی در ارتفاعات بالا با چالش مهمی همراه است: فشار اکسیژن در هوا کاهش پیدا می‌کند و بدن برای تأمین اکسیژن مورد نیاز اندام‌ها باید خود را با شرایط جدید سازگار کند.
ساکنان بومی فلات تبت و مناطق مرتفع اطراف آن، نمونه‌ای مهم از این سازگاری هستند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که برخی ویژگی‌های فیزیولوژیکی و ژنتیکی در این جمعیت‌ها به انتقال مؤثرتر اکسیژن کمک می‌کنند.
در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، محققان ۴۱۷ زن تبتی ساکن ارتفاعات بیش از ۳۵۰۰ متری در منطقه موستانگ نپال را بررسی کردند. سن شرکت‌کنندگان بین ۴۶ تا ۸۶ سال بود و پژوهشگران اطلاعات مربوط به تعداد تولدهای زنده، وضعیت خون و عملکرد قلب و عروق آن‌ها را تحلیل کردند.
نتایج نشان داد زنانی که تعداد تولدهای زنده بیشتری داشتند، در کنار ویژگی‌های دیگر، از میزان اشباع اکسیژن هموگلوبین بالاتری برخوردار بودند. برخی ویژگی‌های قلبی و گردش خون نیز به انتقال بهتر اکسیژن به بافت‌ها کمک می‌کردند.
اهمیت این پژوهش در ارتباط میان ویژگی‌های فیزیولوژیکی و موفقیت تولیدمثلی است؛ زیرا انتخاب طبیعی زمانی می‌تواند یک ویژگی را در جمعیت گسترش دهد که آن ویژگی به‌طور متوسط در بقا یا تولیدمثل مزیت ایجاد کند.
با این حال، تعداد فرزندان فقط به زیست‌شناسی وابسته نیست و عوامل اجتماعی و فرهنگی نیز بر آن تأثیر می‌گذارند. به همین دلیل، یافته‌های این مطالعه را باید در کنار سایر شواهد ژنتیکی و محیطی تفسیر کرد.
۴. تغییر رنگ پوست در پاسخ به میزان نور خورشید
رنگ پوست انسان یکی از نمونه‌های شناخته‌شده سازگاری با محیط است. میزان تابش فرابنفش خورشید در مناطق مختلف جهان تفاوت دارد و این تفاوت طی هزاران سال بر ویژگی‌های ژنتیکی مرتبط با رنگدانه‌های پوست اثر گذاشته است.
در مناطقی با تابش شدید فرابنفش، پوست تیره‌تر می‌تواند محافظت بیشتری در برابر آسیب‌های ناشی از این پرتوها فراهم کند. در مقابل، در مناطقی که نور خورشید محدودتر است، گونه‌های ژنتیکی مرتبط با پوست روشن‌تر ممکن است به تولید ویتامین D کمک کنند.
یک پژوهش گسترده منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در مجله Nature، DNA باستانی ۱۵ هزار و ۸۳۶ نفر از ساکنان غرب اوراسیا را بررسی کرد. محققان با استفاده از روش‌های آماری جدید، صدها گونه ژنتیکی را شناسایی کردند که فراوانی آن‌ها طی ۱۰ هزار سال گذشته تحت تأثیر انتخاب طبیعی تغییر کرده بود.
در میان این تغییرات، ژن‌های مرتبط با رنگدانه‌های پوست نیز دیده می‌شدند. پژوهشگران احتمال می‌دهند که در برخی جمعیت‌های کشاورز ساکن مناطق کم‌نور، افزایش توانایی تولید ویتامین D یکی از عوامل مؤثر در گسترش گونه‌های ژنتیکی مرتبط با پوست روشن‌تر بوده باشد.
البته رنگ پوست نتیجه فعالیت مجموعه‌ای از ژن‌هاست و نمی‌توان آن را به یک تغییر ژنتیکی منفرد نسبت داد. همچنین این روند به معنای حرکت همه جمعیت‌های انسانی به سمت یک رنگ پوست مشخص نیست؛ سازگاری تکاملی به شرایط محیطی و تاریخ ژنتیکی هر جمعیت بستگی دارد.
۵. افزایش نزدیک‌بینی و ارتباط احتمالی آن با انتخاب طبیعی
نزدیک‌بینی یا میوپی در دهه‌های اخیر به یکی از مشکلات رایج بینایی تبدیل شده است. استفاده طولانی‌مدت از نمایشگرها، کاهش فعالیت در فضای باز و تغییر سبک زندگی از عوامل مهم مرتبط با افزایش این عارضه هستند؛ اما برخی پژوهش‌ها احتمال داده‌اند که تغییرات ژنتیکی نیز در گسترش آن نقش داشته باشند.
مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۱ با استفاده از داده‌های بانک زیستی بریتانیا، شواهدی از ارتباط برخی گونه‌های ژنتیکی مرتبط با نزدیک‌بینی و تغییر فراوانی آن‌ها در جمعیت پیدا کرد. محققان این احتمال را مطرح کردند که انتخاب طبیعی ممکن است در گسترش برخی از این گونه‌ها نقش داشته باشد.
یکی از توضیح‌های احتمالی برای این وضعیت، پدیده‌ای به نام «چنداثری متضاد» است. بر اساس این مفهوم، یک گونه ژنتیکی ممکن است در بخشی از زندگی مزیت تولیدمثلی ایجاد کند، اما در مرحله‌ای دیگر پیامد نامطلوبی مانند افزایش احتمال ابتلا به یک بیماری داشته باشد.
با این حال، ارتباط نزدیک‌بینی با تکامل هنوز به اندازه نمونه‌هایی مانند تحمل لاکتوز یا سازگاری با ارتفاعات روشن نیست. افزایش شیوع این عارضه را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه قطعی انتخاب طبیعی دانست و نقش عوامل محیطی نیز بسیار مهم است.
آیا تکامل انسان در دنیای مدرن سریع‌تر شده است؟
تغییرات سبک زندگی، رژیم غذایی، گسترش شهرنشینی، مهاجرت و مواجهه با بیماری‌ها، شرایط انتخاب طبیعی را تغییر داده‌اند. انسان دیگر در همان محیطی زندگی نمی‌کند که هزاران سال پیش اجدادش در آن زندگی می‌کردند؛ بنابراین ویژگی‌هایی که در گذشته مزیت محسوب می‌شدند، ممکن است امروز اهمیت متفاوتی داشته باشند.
پژوهش بزرگ منتشرشده در Nature در سال ۲۰۲۶، با تحلیل DNA باستانی ۱۵ هزار و ۸۳۶ نفر از غرب اوراسیا، نشان داد صدها گونه ژنتیکی طی ۱۰ هزار سال گذشته تحت تأثیر انتخاب طبیعی قرار گرفته‌اند. این مطالعه همچنین نشان داد که گذار از شکار و گردآوری غذا به کشاورزی با تغییر در فشارهای انتخاب طبیعی همراه بوده است.
با این حال، تکامل را نباید فرایندی هدفمند برای ساختن انسانی کامل‌تر دانست. انتخاب طبیعی صرفاً به گسترش ویژگی‌هایی کمک می‌کند که در شرایط مشخص، احتمال انتقال ژن‌ها به نسل بعد را افزایش می‌دهند. به همین دلیل، یک ویژگی می‌تواند در محیطی مفید و در محیطی دیگر بی‌فایده یا حتی زیان‌آور باشد.
پنج نمونه بررسی‌شده نشان می‌دهند که بدن انسان همچنان تحت تأثیر محیط و تغییرات ژنتیکی قرار دارد. تکامل نه متوقف شده و نه الزاماً به شکل ظاهری قابل‌مشاهده‌ای پیش می‌رود؛ بخش مهمی از آن در تغییرات کوچکی رخ می‌دهد که طی نسل‌های متوالی در جمعیت‌ها انباشته می‌شوند.
منابع
- ScienceAlert
- Nature
- UCLA
- PNAS
