مرگ یک کارمند ۲۸ ساله در مؤسسه پژوهشی ضدطاعون ایرکوتسک روسیه، پس از ابتلا به ذات‌الریه با علت نامشخص، نگرانی‌هایی درباره احتمال تماس با باکتری طاعون ایجاد کرده است. با وجود انتشار گزارش‌هایی درباره شکستن لوله آزمایش حاوی این باکتری، تاکنون ارتباط قطعی میان مرگ این زن و طاعون تأیید نشده و مقام‌های روسیه نیز از شناسایی مورد تأییدشده‌ای در میان افراد مرتبط با او خبر نداده‌اند.
ماجرای مرگ کارمند آزمایشگاه روسیه چیست؟
داریا شیپیلووا، کارمند ۲۸ ساله مؤسسه پژوهشی ضدطاعون در شهر ایرکوتسک سیبری، دوم اکتبر ۲۰۲۶ جان باخت. مقام‌های روسیه علت مرگ او را ذات‌الریه با منشأ نامشخص اعلام کردند؛ اما فعالیت او در مرکزی که روی بیماری‌های عفونی خطرناک تحقیق می‌کند، باعث شد گمانه‌زنی‌هایی درباره احتمال ابتلا به طاعون شکل بگیرد.
برخی گزارش‌ها مدعی شدند که ممکن است لوله آزمایشی حاوی باکتری عامل طاعون در آزمایشگاه شکسته باشد. بااین‌حال، این ادعا به‌طور مستقل تأیید نشده است. مقام‌های روسیه نیز ارتباط بیماری این کارمند با عوامل بیماری‌زایی را که در محل کار با آن‌ها سروکار داشته، رد کرده‌اند.
در پی این اتفاق، افرادی که با او تماس داشتند تحت بررسی‌های بهداشتی قرار گرفتند. گزارش‌های منتشرشده از پایش حدود ۲۰۰ نفر حکایت داشتند؛ اقدامی احتیاطی که به‌خودی‌خود به معنای ابتلای این افراد یا وجود یک کانون شیوع نیست.
آیا طاعون در روسیه شیوع پیدا کرده است؟
تا زمان انتشار گزارش‌های مورد بررسی، شواهد معتبری از شیوع گسترده طاعون در پی این حادثه ارائه نشده بود. مقام‌های روسیه اعلام کردند که در میان افراد مرتبط با کارمند فوت‌شده، مورد تأییدشده‌ای از طاعون شناسایی نشده است. گزارش‌های بعدی نیز از انجام هزاران آزمایش و نبود شواهدی از ابتلای افراد تحت بررسی به این بیماری خبر دادند.
بااین‌حال، نبود موارد تأییدشده در میان تماس‌ها به‌تنهایی علت اصلی مرگ را مشخص نمی‌کند. برای روشن‌شدن ماجرا باید معلوم شود که زن فوت‌شده به چه عامل بیماری‌زایی مبتلا بوده و آیا بیماری او با فعالیت آزمایشگاهی ارتباط داشته است یا خیر.
سازمان جهانی بهداشت نیز برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت، اطلاعات بیشتری از روسیه درخواست کرده است. بنابراین، باید میان نگرانی درباره یک حادثه احتمالی و وجود شواهد کافی برای اعلام شیوع بیماری تفاوت گذاشت.
طاعون ریوی چیست و چرا خطرناک است؟
طاعون بیماری عفونی ناشی از باکتری Yersinia pestis است. این باکتری می‌تواند شکل‌های مختلفی از بیماری ایجاد کند که طاعون ریوی یکی از خطرناک‌ترین آن‌هاست.
طاعون ریوی دستگاه تنفسی را درگیر می‌کند و در صورت تأخیر در درمان ممکن است به‌سرعت پیشرفت کند. این شکل از بیماری می‌تواند از طریق ذرات تنفسی منتقل شود؛ بااین‌حال، کارشناسان تأکید می‌کنند که طاعون ریوی به‌اندازه برخی عفونت‌های تنفسی بسیار مسری، مانند سارس، قابلیت انتقال گسترده ندارد.
درمان زودهنگام با آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند مؤثر باشد. بااین‌حال، به‌دلیل سرعت پیشرفت بیماری، شناسایی سریع علائم و آغاز درمان اهمیت زیادی دارد.
البته خطرناک‌بودن طاعون ریوی به معنای ابتلای کارمند روسی به این بیماری نیست؛ تشخیص علت مرگ او به شواهد پزشکی نیاز دارد.
آیا شکستن یک لوله آزمایش می‌تواند باعث انتشار عفونت شود؟
به گفته متخصصان ایمنی زیستی، شکستن یک لوله آزمایش در محیط پژوهشی لزوماً به معنای قرارگرفتن کارکنان در معرض عامل بیماری‌زا نیست. آزمایشگاه‌هایی که با عوامل عفونی خطرناک کار می‌کنند، برای کاهش احتمال انتشار آلودگی از چندین لایه حفاظتی استفاده می‌کنند.
کار با عوامل بیماری‌زا معمولاً در کابینت‌های ایمنی زیستی انجام می‌شود. این تجهیزات جریان هوا را کنترل و آن را فیلتر می‌کنند تا احتمال رسیدن ذرات آلوده به کارکنان کاهش یابد. نمونه‌ها نیز هنگام جابه‌جایی در محفظه‌های ثانویه دربسته قرار می‌گیرند و تهویه کنترل‌شده، تجهیزات محافظتی و دستورالعمل‌های ایمنی لایه‌های دیگری از حفاظت را تشکیل می‌دهند.
به همین دلیل، متخصصان تأکید می‌کنند که باید مشخص شود حادثه احتمالی دقیقاً کجا رخ داده، چه ماده‌ای در لوله قرار داشته و آیا شرایطی برای انتشار ذرات قابل استنشاق ایجاد شده است یا خیر.
این توضیحات اصول عمومی ایمنی در آزمایشگاه‌های دارای سطح بالای مهار زیستی را بیان می‌کنند؛ اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که تمام این تدابیر در حادثه احتمالی ایرکوتسک برقرار بوده یا نقصی در آن‌ها رخ داده است.
چه مدرکی می‌تواند ارتباط بیماری با آزمایشگاه را ثابت کند؟
یکی از مهم‌ترین راه‌ها برای بررسی این پرونده، شناسایی عامل بیماری‌زا در نمونه‌های پزشکی و مقایسه ژنتیکی آن با سویه‌های نگهداری‌شده در آزمایشگاه است.
اگر عامل عفونی مشخصی از نمونه‌های بیمار به دست بیاید، پژوهشگران می‌توانند توالی ژنتیکی آن را با نمونه‌های موجود در مرکز تحقیقاتی مقایسه کنند. یافتن تطابق ژنتیکی می‌تواند به بررسی ارتباط احتمالی کمک کند؛ البته این نتیجه نیز باید در کنار شواهد مربوط به زمان، محل و مسیر احتمالی مواجهه ارزیابی شود.
در مقابل، صرف هم‌زمانی مرگ یک کارمند با گزارش یک حادثه آزمایشگاهی، رابطه علت و معلولی را اثبات نمی‌کند. این مؤسسه با عوامل بیماری‌زای دیگری نیز کار می‌کند و ممکن است علت بیماری به موضوعی نامرتبط با فعالیت شغلی او مربوط باشد.
چرا حادثه تاریخی سال ۱۹۷۹ دوباره مطرح شده است؟
نگرانی درباره ایمنی آزمایشگاه‌های زیستی تا حدی به سابقه حوادث گذشته برمی‌گردد. در سال ۱۹۷۹، شیوع سیاه‌زخم در شهر سوردلوفسک اتحاد جماهیر شوروی، که امروزه یکاترینبورگ نام دارد، با انتشار ذرات عامل بیماری از یک مرکز میکروبیولوژی نظامی مرتبط شناخته شد.
بررسی‌های بعدی نشان دادند که موارد بیماری در محدوده‌ای مشخص در مسیر پایین‌دست باد از مرکز متمرکز بوده‌اند. این حادثه نمونه‌ای تاریخی از پیامدهای احتمالی نقص در مهار عوامل زیستی است.
بااین‌حال، حادثه سوردلوفسک مربوط به بیماری، مرکز و شرایط تاریخی متفاوتی بود و مدرکی درباره ارتباط پرونده فعلی ایرکوتسک با انتشار عامل عفونی ارائه نمی‌کند.
جمع‌بندی؛ نگرانی‌ها هنوز به معنای تأیید شیوع نیست
پرونده مرگ کارمند آزمایشگاه ایرکوتسک همچنان به روشن‌شدن علت دقیق مرگ و بررسی شواهد احتمالی مواجهه با عوامل بیماری‌زا نیاز دارد. گزارش شکستن لوله آزمایش حاوی باکتری طاعون تأیید مستقل نشده و شواهد منتشرشده نیز از شیوع گسترده این بیماری در ارتباط با حادثه حکایت ندارند.
مهم‌ترین پرسش‌ها این است که چه عاملی باعث ذات‌الریه و مرگ این کارمند شده، آیا حادثه‌ای در محیط آزمایشگاه رخ داده و آیا میان این دو موضوع ارتباط قابل اثباتی وجود دارد. تا زمانی که پاسخ این پرسش‌ها بر پایه شواهد پزشکی و آزمایشگاهی ارائه نشود، نمی‌توان از این پرونده نتیجه گرفت که طاعون از آزمایشگاه خارج شده یا شیوع تازه‌ای در روسیه آغاز شده است.
منابع: ScienceAlert، Reuters، Nature، سازمان جهانی بهداشت.
