فدراسیون بین‌المللی دیابت در سال ۲۰۲۵ نوع پنجم این بیماری را به‌عنوان شکلی متمایز از دیابت به رسمیت شناخت؛ نوعی که به‌نظر می‌رسد با سوءتغذیه طولانی‌مدت و اختلال در رشد و عملکرد لوزالمعده ارتباط داشته باشد. برآوردها نشان می‌دهند این بیماری ممکن است بین ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار دهد، اما نبود معیارهای تشخیصی یکسان باعث شده است شناخت دقیق آن همچنان دشوار باشد.
اهمیت این طبقه‌بندی فقط به نام‌گذاری یک بیماری محدود نمی‌شود. دیابت نوع ۵ از نظر سازوکار ایجاد و نحوه مدیریت قند خون با انواع شناخته‌شده‌تر دیابت تفاوت دارد؛ به همین دلیل، تشخیص اشتباه آن می‌تواند به انتخاب درمان نامناسب منجر شود.
دیابت نوع ۵ چیست و چگونه شکل می‌گیرد؟
دیابت نوع ۵ که پیش‌تر با عنوان «دیابت مرتبط با سوءتغذیه» شناخته می‌شد، نوعی اختلال در تنظیم قند خون است که احتمالاً با کمبود طولانی‌مدت مواد مغذی، به‌ویژه در دوران رشد، ارتباط دارد. این وضعیت می‌تواند بر رشد لوزالمعده و توانایی سلول‌های تولیدکننده انسولین اثر بگذارد.
انسولین هورمونی است که به ورود گلوکز از خون به سلول‌ها کمک می‌کند. وقتی بدن انسولین کافی تولید نکند، تنظیم قند خون مختل می‌شود. پژوهش‌های انجام‌شده نشان می‌دهند افراد مبتلا به دیابت نوع ۵ ممکن است انسولین کمتری تولید کنند، اما برخلاف بسیاری از مبتلایان به دیابت نوع ۲، الزاماً مقاومت قابل‌توجهی به انسولین ندارند.
بااین‌حال، سازوکار دقیق این بیماری هنوز به بررسی‌های بیشتری نیاز دارد. ارتباط آن با سوءتغذیه از شواهد موجود پشتیبانی می‌شود، اما همه جزئیات مربوط به عوامل ایجادکننده و تفاوت‌های بیماران هنوز مشخص نیست.
دیابت نوع ۵ چه تفاوتی با دیابت نوع ۱ و ۲ دارد؟
دیابت یک بیماری واحد با علت یکسان نیست و انواع مختلف آن می‌توانند از مسیرهای متفاوتی به افزایش قند خون منجر شوند.
| نوع دیابت | سازوکار اصلی |
|---|---|
| دیابت نوع ۱ | تخریب خودایمنی سلول‌های تولیدکننده انسولین |
| دیابت نوع ۲ | مقاومت بدن به انسولین و اختلال تدریجی در تولید آن |
| دیابت نوع ۵ | کاهش تولید انسولین با ارتباط احتمالی با سوءتغذیه مزمن و اختلال رشد لوزالمعده |
| دیابت نوع ۳c | آسیب به لوزالمعده بر اثر بیماری یا عوامل دیگر |
| دیابت بارداری | اختلال در تنظیم قند خون که در دوران بارداری بروز می‌کند |
یکی از تفاوت‌های مهم دیابت نوع ۵ این است که بدن بیمار ممکن است همچنان به انسولین حساس باشد و مقداری انسولین نیز تولید کند. بنابراین، الگوی این بیماری لزوماً با دیابت نوع ۱ یا نوع ۲ مطابقت ندارد.
این تفاوت برای پزشکان اهمیت دارد؛ زیرا درمانی که برای یک نوع دیابت مناسب است، ممکن است برای نوع دیگر به تنظیم متفاوتی نیاز داشته باشد.
چرا سوءتغذیه می‌تواند خطر ابتلا را افزایش دهد؟
لوزالمعده برای رشد طبیعی و حفظ عملکرد خود به دریافت مناسب مواد مغذی نیاز دارد. کمبود طولانی‌مدت مواد مغذی در دوران کودکی می‌تواند رشد اندام‌ها و عملکرد متابولیک بدن را تحت تأثیر قرار دهد. یکی از فرضیه‌های مطرح‌شده این است که سوءتغذیه در مراحل حساس رشد، توانایی لوزالمعده برای تولید انسولین را در سال‌های بعد کاهش می‌دهد.
پژوهشگران در مطالعات انسانی و حیوانی، شواهدی از ارتباط میان کمبود مزمن مواد مغذی و اختلال در عملکرد لوزالمعده یافته‌اند. همچنین، یک مطالعه کوچک در جنوب هند نشان داد که افراد مبتلا به دیابت مرتبط با سوءتغذیه، تولید انسولین کمتری نسبت به افراد سالم دارند، اما این کمبود با الگوی معمول دیابت نوع ۱ یکسان نیست.
باوجوداین، نباید هر مورد سوءتغذیه یا هر نوع دیابت را به دیابت نوع ۵ نسبت داد. تشخیص این بیماری به ارزیابی دقیق وضعیت بیمار و کنارگذاشتن علت‌های دیگر نیاز دارد.
چرا شناخت رسمی دیابت نوع ۵ اهمیت دارد؟
این بیماری نخستین بار در دهه ۱۹۵۰ میلادی مورد توجه قرار گرفت، اما در طول دهه‌های بعد درباره وجود و تعریف مستقل آن اختلاف‌نظر وجود داشت. سازمان جهانی بهداشت در دهه ۱۹۸۰ این طبقه‌بندی را پذیرفته بود، اما در سال ۱۹۹۹ به‌دلیل کمبود شواهد کافی، آن را کنار گذاشت.
اکنون فدراسیون بین‌المللی دیابت با به‌رسمیت‌شناختن دوباره این نوع بیماری، به‌دنبال تقویت پژوهش‌ها و ایجاد چارچوب مشخص‌تری برای تشخیص و درمان آن است. این فدراسیون در سال ۲۰۲۵ گروه کاری ویژه‌ای تشکیل داد تا معیارهای تشخیصی، دستورالعمل‌های درمانی، ثبت اطلاعات بیماران و آموزش کادر درمان را توسعه دهد.
شناخت رسمی می‌تواند به افزایش بودجه پژوهشی و جلب توجه نظام‌های سلامت کمک کند. در مقابل، برخی پژوهشگران همچنان درباره دقت تشخیص و تفاوت میان مواردی که به سوءتغذیه نسبت داده می‌شوند، تردید دارند. بنابراین، به‌رسمیت‌شناختن این بیماری به معنای پایان اختلاف‌نظرهای علمی نیست.
درمان دیابت نوع ۵ چرا به رویکرد متفاوتی نیاز دارد؟
یکی از نگرانی‌های اصلی پزشکان این است که درمان‌های رایج دیابت بدون توجه به نوع بیماری برای همه بیماران مناسب نیستند. اگر فرد مبتلا به دیابت نوع ۵ هنوز به انسولین حساس باشد و مقداری از آن را تولید کند، مصرف نامتناسب انسولین ممکن است باعث افت خطرناک قند خون شود.
این خطر به‌ویژه در مناطقی اهمیت دارد که دسترسی به غذای کافی، خدمات درمانی یا ابزارهای پایش قند خون محدود است. در چنین شرایطی، تنظیم درمان بدون شناخت دقیق سازوکار بیماری می‌تواند دشوارتر باشد.
پژوهشگران بر لزوم تدوین راهنماهای اختصاصی تأکید می‌کنند؛ بااین‌حال، هنوز برای تعیین یک روش درمانی استاندارد و یکسان برای همه مبتلایان به دیابت نوع ۵ شواهد کافی وجود ندارد. انتخاب درمان باید براساس شرایط هر بیمار و زیر نظر پزشک انجام شود.
دیابت نوع ۵ بیشتر در کدام مناطق دیده می‌شود؟
گزارش‌ها نشان می‌دهند این بیماری به‌ویژه در مناطقی از آسیا و آفریقا که ناامنی غذایی و سوءتغذیه در آن‌ها شایع‌تر است، اهمیت دارد. بااین‌حال، مسئله به این دو قاره محدود نمی‌شود و بخش‌هایی از آمریکای لاتین و حوزه کارائیب نیز با مشکلات مرتبط با سوءتغذیه و نابرابری در دسترسی به خدمات سلامت مواجه‌اند.
برآورد تعداد مبتلایان هنوز با عدم‌قطعیت همراه است؛ زیرا نبود معیارهای تشخیصی یکسان ممکن است باعث شود برخی بیماران در گروه‌های دیگر دیابت طبقه‌بندی شوند. به همین دلیل، ایجاد یک سامانه ثبت جهانی و آموزش پزشکان می‌تواند به مشخص‌شدن میزان واقعی شیوع این بیماری کمک کند.
جمع‌بندی
به‌رسمیت‌شناختن دیابت نوع ۵ گامی مهم برای توجه بیشتر به نوعی از دیابت است که احتمالاً با سوءتغذیه مزمن و کاهش تولید انسولین ارتباط دارد. تفاوت این بیماری با انواع دیگر دیابت نشان می‌دهد که تشخیص دقیق، برای انتخاب درمان مناسب اهمیت زیادی دارد.
بااین‌حال، هنوز پرسش‌های مهمی درباره معیارهای تشخیص، میزان شیوع و بهترین روش درمان این بیماری بی‌پاسخ مانده‌اند. توسعه پژوهش‌های بالینی و تدوین دستورالعمل‌های اختصاصی می‌تواند در سال‌های آینده به شناخت بهتر دیابت نوع ۵ و کاهش خطر درمان نامناسب کمک کند.
منابع:
- ScienceAlert
- Live Science
- سازمان جهانی بهداشت
