گزارشی تازه که در نشریه علمی The Lancet منتشر شده، ۱۷ تهدید بزرگ پیش روی سلامت و بقای انسان در فاصله سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۱۰۰ را بررسی کرده است. در این ارزیابی، استفاده مخرب از هوش مصنوعی و جنگ هسته‌ای همراه با قحطی گسترده دو خطری معرفی شده‌اند که با وجود احتمال وقوع پایین، ظرفیت بالقوه انقراض بشر را دارند.
پژوهشگران در عین هشدار درباره ابعاد این تهدیدها تأکید می‌کنند که آینده از پیش تعیین نشده است و سیاست‌گذاری، سرمایه‌گذاری و آمادگی جهانی می‌توانند از بخش قابل‌توجهی از خسارت‌های احتمالی جلوگیری کنند.
دو تهدید با ظرفیت بالقوه انقراض بشر
بر اساس گزارش کمیسیون تهدیدهای جهانی سلامت در قرن بیست‌ویکم، دو خطر به دلیل پیامدهای احتمالی بسیار گسترده، در دسته‌ای ویژه قرار گرفته‌اند.
1. استفاده مخرب از هوش مصنوعی
یکی از نگرانی‌های مطرح‌شده، استفاده عامدانه از هوش مصنوعی برای توسعه سلاح‌های زیستی جدید است. در چنین سناریویی، فناوری هوش مصنوعی می‌تواند به افراد یا گروه‌های مخرب در طراحی یا تولید عوامل زیستی خطرناک کمک کند.
این ارزیابی به معنای آن نیست که هوش مصنوعی در حال حاضر توانایی قطعی نابودی بشر را دارد؛ بلکه پژوهشگران درباره پیامدهای احتمالی سوءاستفاده از این فناوری در آینده هشدار می‌دهند.
2. جنگ هسته‌ای و قحطی جهانی
تهدید دوم، درگیری هسته‌ای گسترده‌ای است که می‌تواند پیامدهایی فراتر از انفجارها و تلفات مستقیم داشته باشد. در یکی از سناریوهای مطرح‌شده، ذرات ناشی از آتش‌سوزی‌های گسترده وارد جو می‌شوند، نور خورشید را کاهش می‌دهند و تولید محصولات کشاورزی را مختل می‌کنند.
چنین وضعیتی ممکن است به افت شدید تولید غذا و قحطی در مقیاس جهانی منجر شود؛ پیامدی که حتی کشورهای دور از مناطق درگیری نیز می‌توانند با آن روبه‌رو شوند.
پژوهشگران احتمال وقوع این دو سناریو را پایین ارزیابی کرده‌اند، اما به دلیل شدت پیامدهای احتمالی، آن‌ها را تهدیدهایی می‌دانند که نباید نادیده گرفته شوند.
15 تهدید دیگر برای سلامت و زندگی انسان
این گزارش علاوه بر دو خطر یادشده، ۱۵ تهدید دیگر را شناسایی می‌کند که می‌توانند در مجموع بار بسیار سنگینی بر سلامت جهانی تحمیل کنند.
مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:
- آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی
- مقاومت میکروبی در برابر داروها
- سوءتغذیه کودکان
- همه‌گیری‌های طبیعی
- درگیری‌های مسلحانه
- کاهش کمک‌های بین‌المللی حوزه سلامت
- مصرف بالای الکل و استعمال دخانیات
- فشار خون بالا و چاقی
- سلامت روان نامناسب
- نابرابری درآمدی
- دسترسی ناکافی به آموزش
- سالمندی ناسالم
این فهرست نشان می‌دهد که تهدیدهای آینده فقط به فناوری‌های پیشرفته یا جنگ محدود نمی‌شوند. عواملی مانند کیفیت آموزش، شرایط اقتصادی، سبک زندگی و دسترسی به خدمات سلامت نیز می‌توانند بر میزان بیماری و مرگ‌ومیر در دهه‌های آینده اثر بگذارند.
چاقی و آموزش؛ دو عامل مهم در بار بیماری‌های آینده
در مدل‌سازی پژوهشگران، چاقی و عوامل مرتبط با آن از جمله شاخص توده بدنی بالا، تغذیه نامناسب و فعالیت بدنی کم، بیشترین ظرفیت کاهش بار بیماری را در صورت بهبود شرایط دارند.
این گزارش اختلاف میان سناریوهای مطلوب و نامطلوب را تا سال ۲۱۰۰ بررسی کرده و برای چاقی، رقمی معادل ۲۳.۱ میلیارد سال زندگی سالم ازدست‌رفته یا قابل‌پیشگیری را برآورد کرده است. پژوهشگران برای توضیح بزرگی این رقم، آن را تقریباً معادل بار سلامت ۴۶ همه‌گیری در مقیاس کووید ۱۹ توصیف می‌کنند.
پس از چاقی، پایین بودن سطح تحصیلات و نابرابری درآمدی نیز از عوامل مهم به شمار می‌روند. گسترش آموزش می‌تواند از طریق بهبود آگاهی سلامت، افزایش فرصت‌های اجتماعی و کاهش برخی عوامل خطر، به بهبود وضعیت سلامت جمعیت کمک کند.
البته این اعداد، پیش‌بینی قطعی از تعداد مرگ‌ها نیستند؛ بلکه برآوردهای مدل‌سازی‌شده از تفاوت میان مسیرهای احتمالی آینده‌اند.
چرا نمی‌توان این تهدیدها را جداگانه بررسی کرد؟
یکی از نکات اصلی گزارش این است که خطرهای جهانی به یکدیگر وابسته‌اند. برای مثال، تغییرات اقلیمی می‌تواند امنیت غذایی را تضعیف کند و فشار اقتصادی ناشی از آن نیز دسترسی برخی جمعیت‌ها به خدمات سلامت را کاهش دهد.
به همین ترتیب، جنگ می‌تواند زیرساخت‌های درمانی و زنجیره تأمین غذا را مختل کند و بحران‌های اقتصادی ممکن است توان دولت‌ها برای مقابله با بیماری‌ها را کاهش دهند.
به همین دلیل، نویسندگان هشدار می‌دهند که بررسی جداگانه هر خطر ممکن است تصویر کاملی از میزان آسیب‌پذیری جوامع ارائه نکند. همچنین برآوردهای مربوط به تهدیدهای مختلف را نمی‌توان بدون توجه به هم‌پوشانی آن‌ها با یکدیگر جمع کرد؛ زیرا ممکن است بخشی از پیامدهای سلامت در چند دسته محاسبه شده باشد.
توصیه پژوهشگران برای کاهش خطرهای آینده
کمیسیون سه اقدام اصلی را برای مقابله با این تهدیدها پیشنهاد کرده است:
- تقویت نظام‌های سلامت: کشورها باید برای بحران‌هایی مانند همه‌گیری‌ها، درگیری‌های گسترده و اختلال در زنجیره تأمین دارو و تجهیزات آمادگی بیشتری داشته باشند.
- افزایش سرمایه‌گذاری در نوآوری: توسعه فناوری‌های پزشکی، راهکارهای مقابله با تغییرات اقلیمی و ابزارهای ایمن‌تر می‌تواند در کاهش خسارت‌ها نقش داشته باشد.
- پایش مستمر تهدیدها: ایجاد سازوکاری بین‌المللی برای رصد و به‌روزرسانی ارزیابی خطرهای جهانی می‌تواند به شناسایی زودهنگام بحران‌ها کمک کند.
هدف این توصیه‌ها صرفاً پیش‌بینی فاجعه نیست؛ بلکه فراهم کردن امکان اقدام پیشگیرانه پیش از تبدیل شدن خطرها به بحران‌های گسترده است.
آیا انقراض بشر تا سال ۲۱۰۰ قطعی است؟
خیر. گزارش نمی‌گوید انقراض انسان تا پایان قرن حاضر حتمی است یا حتی این اتفاق به احتمال زیاد رخ خواهد داد. منظور از «ظرفیت بالقوه انقراض» این است که پیامدهای برخی سناریوها، در صورت تحقق، ممکن است تا نابودی بشر گسترش پیدا کند؛ هرچند احتمال وقوع آن‌ها پایین ارزیابی شده است.
پیام اصلی پژوهش این است که تهدیدهای بزرگ آینده را باید جدی گرفت، اما می‌توان با اقدام هماهنگ، سیاست‌گذاری مناسب و سرمایه‌گذاری هدفمند از احتمال وقوع یا شدت بسیاری از پیامدهای آن‌ها کاست.
منابع:
- ScienceAlert
- The Lancet Commission – World Health Summit
- The Guardian
