پارتنون یکی از مشهورترین بناهای جهان باستان است و قرن‌ها تصور می‌شد معماران یونانی برای اصلاح خطاهای دید، تغییرات ظریفی در ساختار آن ایجاد کرده‌اند. اما یک پژوهش جدید نشان می‌دهد بسیاری از این اصلاحات نوری یا پشتوانه علمی ندارند یا آن‌قدر کوچک هستند که در شرایط معمول قابل مشاهده نیستند.
ماجرای خطای دید پارتنون از کجا شروع شد؟
برای مدت طولانی این باور وجود داشت که معماران پارتنون عمداً بخش‌هایی از بنا را کمی خمیده یا نامتقارن ساخته‌اند تا ساختمان از فاصله مشخص، صاف و کاملاً منظم به نظر برسد.
ریشه این دیدگاه به نوشته‌های ویتروویوس، معمار رومی، بازمی‌گردد که چند قرن پس از ساخت پارتنون درباره شیوه‌های معماری یونان باستان نوشته بود. بعدها این نظریه در قرن نوزدهم و پس از اندازه‌گیری دقیق بخش‌های مختلف پارتنون دوباره مورد توجه قرار گرفت.
بر اساس این برداشت، برخی ویژگی‌های غیرمعمول بنا در واقع ترفندهایی مهندسی برای مقابله با خطاهای دید انسان بوده‌اند.
اما پژوهش جدید نشان می‌دهد شواهد مستقیمی برای تأیید چنین هدفی وجود ندارد.
چهار ادعای مشهور درباره معماری پارتنون بررسی شد
آلن گوریلی، ریاضی‌دان دانشگاه آکسفورد، در پژوهشی جدید با استفاده از مدل‌های ریاضی و داده‌های اندازه‌گیری‌شده از بنا، چند مورد از مشهورترین ادعاها درباره اصلاحات نوری پارتنون را بررسی کرده است.
۱. انحنای سکوی زیر ستون‌ها
یکی از معروف‌ترین ویژگی‌های پارتنون، انحنای بسیار جزئی سکویی است که ستون‌های بنا روی آن قرار گرفته‌اند. تصور می‌شد این انحنا باعث می‌شود سکو از روبه‌رو صاف‌تر به نظر برسد.
با این حال، محاسبات انجام‌شده نشان می‌دهد این توضیح از نظر ریاضی چندان قابل دفاع نیست. یکی از توضیحات عملی‌تر برای این انحنا می‌تواند کمک به تخلیه آب باشد.
۲. برآمدگی جزئی ستون‌ها
ستون‌های پارتنون کاملاً صاف نیستند و در بخش میانی خود کمی برآمدگی دارند. این ویژگی که به آن انتاسیس (Entasis) گفته می‌شود، معمولاً به عنوان راهکاری برای جلوگیری از این تصور مطرح شده است که ستون‌ها از فاصله دور باریک یا مقعر دیده شوند.
اما بررسی ریاضی این فرضیه نیز شواهد قانع‌کننده‌ای برای وجود چنین اصلاح خطای دیدی پیدا نکرده است.
در نتیجه، این احتمال وجود دارد که شکل ستون‌ها بیشتر نتیجه انتخاب زیبایی‌شناختی یا تجربه عملی معماران و سازندگان آن دوره بوده باشد.
۳. ستون‌های ضخیم‌تر در گوشه‌های بنا
ستون‌های گوشه‌ای پارتنون ضخیم‌تر از برخی ستون‌های دیگر هستند. یک توضیح سنتی برای این ویژگی آن است که ستون‌های گوشه به دلیل قرار گرفتن در معرض نور بیشتر، متفاوت دیده می‌شدند و معماران با افزایش ضخامت آنها تلاش کرده‌اند این تفاوت را جبران کنند.
با این حال، پژوهش جدید شواهدی برای اثبات عملکرد چنین ترفند بصری پیدا نکرده است.
در مقابل، دلایل سازه‌ای می‌توانند توضیح ساده‌تری برای ضخامت بیشتر این ستون‌ها باشند.
۴. بزرگ‌تر ساختن بخش‌های بالایی بنا
ادعای دیگری نیز درباره مجسمه‌ها و عناصر معماری بخش‌های بالاتر پارتنون وجود دارد. طبق این نظریه، این قسمت‌ها عمداً بزرگ‌تر ساخته شده‌اند تا اثر کوچک‌تر دیده شدن اشیا در فاصله دور جبران شود.
اما مغز انسان تا حد زیادی می‌تواند تغییر اندازه ظاهری اشیا در اثر فاصله را به صورت طبیعی جبران کند. بنابراین مشخص نیست که این تفاوت‌های اندازه واقعاً با هدف اصلاح خطای دید ایجاد شده باشند.
مشکل اصلی از کجا ناشی شده است؟
گوریلی معتقد است بخشی از این باورهای قدیمی ممکن است به دلیل انتقال یک روایت از نسلی به نسل دیگر شکل گرفته باشند؛ روایتی که بعدها بدون بررسی تجربی کافی، به عنوان یک واقعیت معماری پذیرفته شده است.
یکی از مشکلات مهم نیز این است که برخی از این توضیحات، اصول مربوط به اشکال دوبعدی را به یک سازه سه‌بعدی تعمیم می‌دهند.
از سوی دیگر، مشخص نیست معماران پارتنون دقیقاً چه هدفی در ذهن داشته‌اند و آیا اساساً نقاط مشخصی در اطراف بنا وجود داشته که بینندگان از آنها به شکل خاصی به پارتنون نگاه کنند.
پس چرا پارتنون این تغییرات ظریف را دارد؟
رد کردن نظریه اصلاح خطای دید به این معنا نیست که ویژگی‌های خاص معماری پارتنون بی‌دلیل هستند.
یکی از برداشت‌های مطرح‌شده این است که این تغییرات می‌توانسته‌اند نتیجه تجربه عملی معماران و صنعتگران آن دوره باشند؛ یعنی سازندگان در طول زمان روش‌هایی را بر اساس تجربه به کار گرفته‌اند، بدون اینکه لزوماً هدف آنها مقابله با یک خطای دید مشخص بوده باشد.
برخی تغییرات نیز ممکن است صرفاً دلایل زیبایی‌شناختی یا سازه‌ای داشته باشند.
آیا این نظریه در دنیای واقعی آزمایش شده است؟
یکی از محدودیت‌های پژوهش این است که ادعاهای مربوط به خطای دید به صورت آزمایش میدانی در خود پارتنون بررسی نشده‌اند.
گوریلی پیشنهاد کرده است که نمونه بازسازی‌شده پارتنون در شهر نشویل آمریکا می‌تواند مکان مناسبی برای انجام چنین آزمایش‌هایی باشد. در این صورت می‌توان برخی از ادعاهای مربوط به نحوه دیده شدن انحناها و تغییرات معماری را در شرایط واقعی بررسی کرد.
یک افسانه قدیمی که هنوز به بررسی نیاز دارد
پژوهش جدید در نهایت نشان می‌دهد که بسیاری از باورهای رایج درباره «ترفندهای بصری» پارتنون ممکن است بیش از آنکه بر شواهد تاریخی و علمی متکی باشند، نتیجه تکرار یک روایت قدیمی باشند.
البته این یافته به معنای حل کامل معمای معماری پارتنون نیست. همچنان مشخص نیست تمام تغییرات ظریف این بنا دقیقاً با چه هدفی ایجاد شده‌اند و برای پاسخ قطعی به این پرسش، بررسی‌های تاریخی، معماری و تجربی بیشتری لازم است.
با این حال، نتیجه پژوهش یک نکته مهم را یادآوری می‌کند: حتی درباره مشهورترین بناهای تاریخ نیز ممکن است بخشی از چیزهایی که به عنوان واقعیت پذیرفته‌ایم، نیازمند بررسی دوباره باشند.
منابع
- ScienceAlert
- Royal Society Open Science
- University of Oxford
- Phys.org
