دانشمندان دریافته‌اند که تخمدان‌ها پس از یائسگی به اندام‌هایی غیرفعال و بدون تغییر تبدیل نمی‌شوند، بلکه با افزایش سن همچنان دستخوش دگرگونی‌های مولکولی و بافتی هستند. پژوهشی تازه روی بافت تخمدان ۲۸ زن یائسه نشان می‌دهد که با بالا رفتن سن، نشانه‌های مرتبط با التهاب و فعالیت سیستم ایمنی در این اندام افزایش می‌یابد؛ تغییری که ممکن است به درک بهتر روند پیری و خطر ابتلا به برخی بیماری‌ها کمک کند.
بررسی بافت تخمدان ۲۸ زن یائسه چه چیزی را نشان داد؟
پژوهشگران دانشگاه نورث‌وسترن و مؤسسه باک برای بررسی تغییرات تخمدان پس از یائسگی، نمونه‌های بافتی ۲۸ زن در بازه سنی ۵۰ تا ۷۵ سال را بررسی کردند. این نمونه‌ها از زنانی گرفته شده بود که به دلایل مختلف تحت عمل جراحی برداشتن تخمدان قرار گرفته بودند؛ بافت‌های بررسی‌شده نیز نشانه‌ای از بیماری نداشتند.
محققان با استفاده از طیف‌سنجی جرمی، هزاران گروه پروتئینی را در این نمونه‌ها اندازه‌گیری کردند تا مشخص شود ترکیب مولکولی تخمدان با افزایش سن چگونه تغییر می‌کند.
نتایج نشان داد تخمدان زنان ۵۰ تا ۵۹ ساله پروتئین‌های بیشتری مرتبط با تنظیم فعالیت ژن‌ها و حفظ ساختار سلولی داشت. در مقابل، در نمونه‌های متعلق به زنان ۷۰ ساله و بالاتر، پروتئین‌های مرتبط با التهاب، عملکرد سیستم ایمنی و سوخت‌وساز چربی بیشتر دیده می‌شدند.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که با پایان دوره باروری، فعالیت زیستی تخمدان کاملاً متوقف نمی‌شود؛ بلکه ماهیت فعالیت آن در طول زمان تغییر می‌کند.
چرا تخمدان پس از یائسگی همچنان اهمیت دارد؟
تخمدان‌ها معمولاً به‌عنوان اندام‌های تولید تخمک و هورمون‌های جنسی شناخته می‌شوند. با یائسگی، فعالیت تولیدمثلی آن‌ها کاهش می‌یابد و سطح برخی هورمون‌ها نیز تغییر می‌کند؛ اما این به معنای پایان تمام فعالیت‌های زیستی تخمدان نیست.
پژوهش جدید نشان می‌دهد که بافت تخمدان حتی چند دهه پس از پایان باروری، همچنان در حال بازسازی و تغییر است. افزایش فعالیت مسیرهای مرتبط با التهاب و سیستم ایمنی یکی از نشانه‌های اصلی این فرایند به شمار می‌رود.
این یافته‌ها با پژوهش‌های قبلی روی موش‌ها نیز هم‌خوانی دارد. در آن مطالعات مشخص شده بود که با افزایش سن و پایان دوره تولیدمثلی، تعداد فولیکول‌های تخمدان کاهش پیدا می‌کند و تغییراتی در ساختار بافت و فعالیت ژن‌ها رخ می‌دهد.
با این حال، هنوز مشخص نیست این تغییرات تا چه اندازه بر سلامت سایر اندام‌ها، از جمله مغز و استخوان‌ها، تأثیر می‌گذارند. پژوهشگران احتمال می‌دهند تخمدان پس از یائسگی همچنان در ارتباطات زیستی بدن نقش داشته باشد، اما تعیین میزان و ماهیت این اثر به تحقیقات بیشتری نیاز دارد.
ارتباط تغییرات تخمدان با خطر سرطان چیست؟
یکی از بخش‌های مهم پژوهش، مشاهده افزایش برخی پروتئین‌های مرتبط با التهاب و تغییر ساختار بافت در تخمدان‌های مسن‌تر بود. این تغییرات می‌توانند محیطی ایجاد کنند که از بعضی جهات با محیط مشاهده‌شده در بافت‌های سرطانی شباهت دارد.
با افزایش سن، ساختار بافت تخمدان ممکن است دچار فیبروز شود؛ فرایندی که در آن کلاژن و سایر اجزای بافت همبند تغییر می‌کنند و بافت حالت سفت‌تر و اسکارمانند پیدا می‌کند. التهاب مزمن و تغییرات محیط اطراف سلول‌ها نیز از عواملی هستند که دانشمندان در ارتباط با زیست‌شناسی سرطان بررسی می‌کنند.
با این حال، یک نکته اساسی وجود دارد: تمام نمونه‌های تخمدان بررسی‌شده در این پژوهش فاقد نشانه‌های سرطان بودند. مشاهده پروتئین‌هایی که پیش‌تر با سرطان تخمدان ارتباط داشته‌اند، به این معنا نیست که این زنان سرطان داشته‌اند یا حتماً در آینده به آن مبتلا می‌شوند.
یافته‌ها صرفاً نشان می‌دهند که برخی ویژگی‌های مولکولی تخمدان سالم در سنین بالاتر با ویژگی‌هایی هم‌پوشانی دارند که در پژوهش‌های سرطان نیز بررسی شده‌اند. برای مشخص شدن ارتباط دقیق این تغییرات با خطر ابتلا به سرطان، مطالعات گسترده‌تر و طولانی‌مدت ضروری است.
آیا برداشتن تخمدان پس از یائسگی ضروری است؟
این پژوهش پاسخ قطعی به این پرسش نمی‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهند که تخمدان پس از یائسگی همچنان فعالیت زیستی دارد، اما هنوز روشن نیست این فعالیت در مراحل مختلف زندگی چه میزان سودمند یا زیان‌بار است.
بنابراین، نتایج مطالعه به‌تنهایی دلیلی برای توصیه به حفظ یا برداشتن تخمدان نیست. تصمیم درباره جراحی باید بر اساس شرایط فردی، سابقه پزشکی، خطر ابتلا به سرطان و نظر پزشک گرفته شود.
محققان امیدوارند شناخت بهتر تغییرات مولکولی تخمدان در سنین بالا، در آینده به شناسایی نشانگرهای زیستی جدید و درک دقیق‌تر ارتباط میان پیری، التهاب و بیماری‌ها کمک کند.
این پژوهش در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه علمی Aging Cell منتشر شده است. هرچند مطالعه روی بافت انسانی انجام شده، تعداد نمونه‌ها محدود است و هنوز نمی‌توان نتایج آن را به تمام زنان یائسه تعمیم داد.
منابع:
- گزارش ScienceAlert درباره نقش تخمدان پس از یائسگی
- گزارش دانشگاه نورث‌وسترن درباره یافته‌های پژوهش جدید
- گزارش علمی منتشرشده در EurekAlert درباره فعالیت تخمدان پس از یائسگی
