مدیر پروژه مدل مفهومی پلتفرم اکوسیستم دیجیتال دولت میگوید هدف این طرح آن است که شهروندان و کسبوکارها برای دریافت خدمات، دیگر مجبور به شناخت ساختار پیچیده دستگاههای دولتی و سامانههای متعدد نباشند. در این رویکرد، دولت به جای تمرکز بر مرزهای سازمانی، تلاش میکند خدمات را بر اساس مسئله و نیاز واقعی مردم یکپارچه کند.
این پروژه با هدف ایجاد همکاری میان دستگاههای اجرایی، یکپارچهسازی دادهها و فرآیندها و کاهش موازیکاری میان سامانههای دولتی طراحی شده است. بر اساس برنامه اعلامشده، شش زیستبوم شامل زمین، زنجیره تأمین، تجارت فرامرزی، سلامت، انرژی و مالیات در مرحله نخست در اولویت قرار گرفتهاند.
اکوسیستم دیجیتال دولت چیست و قرار است چه مشکلی را حل کند؟
به گفته مدیر پروژه، ایده اصلی از یک پرسش ساده آغاز شده است: چرا یک شهروند یا فعال اقتصادی برای دریافت یک خدمت مشخص باید سازمانها، سامانهها و فرآیندهای متعدد دولتی را بشناسد؟
در وضعیت فعلی، بخشی از خدمات عمومی میان چند دستگاه تقسیم شده و هر سازمان نیز ممکن است سامانه و فرآیند مستقل خود را داشته باشد. نتیجه این وضعیت، مراجعههای متعدد، ارائه چندباره اطلاعات و مدارک و دشوار شدن پیگیری درخواستهاست.
پروژه اکوسیستمهای دیجیتال دولت قرار است این فاصله را کاهش دهد و همکاری میان دستگاههای مختلف را به شکلی منسجمتر سازماندهی کند. هدف نهایی این است که کاربر با یک نیاز مشخص وارد فرآیند دریافت خدمت شود و بدون درگیر شدن با ساختار پیچیده دستگاههای دولتی، خدمت مورد نظر خود را دریافت و وضعیت درخواستش را پیگیری کند.
مشکل سامانههای جزیرهای؛ یکی از موانع اصلی خدمات دولت
یکی از چالشهایی که در این طرح به آن اشاره شده، فعالیت جداگانه سامانههای دستگاههای مختلف است. در برخی موارد، سامانهها ارتباط مؤثر و منسجمی با یکدیگر ندارند و حتی استاندارد دادههای مورد استفاده آنها نیز یکسان نیست.
برای نمونه، ممکن است تعریف یک کالا یا کد مربوط به آن در سامانه گمرک با سامانه جامع تجارت متفاوت باشد. چنین اختلافهایی میتواند تبادل اطلاعات میان دستگاهها را دشوار کند و در نتیجه، زمان و هزینه ارائه خدمات را افزایش دهد.
از سوی دیگر، در برخی فرآیندها اطلاعات و مدارک مشابه چندین بار از متقاضی درخواست میشود. نبود شفافیت درباره وضعیت درخواست نیز مشکل دیگری است؛ بهطوری که کاربر ممکن است نداند درخواستش در چه مرحلهای قرار دارد یا مسئول رسیدگی به آن کدام دستگاه است.
تفاوت پروژه جدید با دولت الکترونیک چیست؟
بر اساس توضیحات مدیر پروژه، تفاوت اصلی اکوسیستمهای دیجیتال دولت با بسیاری از پروژههای قبلی دولت الکترونیک در این است که هدف صرفاً دیجیتالی کردن یک خدمت یا ایجاد یک سامانه جدید نیست.
در مدل جدید، تمرکز بر بازطراحی همکاری میان دستگاهها و ایجاد یک ساختار مشترک برای حل مسائل میانبخشی است. به بیان دیگر، قرار است سازمانها و سامانههای مختلف در یک زیستبوم مشخص با یکدیگر تعامل داشته باشند و خدمات را بر اساس نیاز نهایی مردم و کسبوکارها ارائه کنند.
از مهمترین اهداف این رویکرد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کاهش زمان دریافت خدمات
- کاهش هزینههای شهروندان و کسبوکارها
- حذف درخواستهای تکراری برای اطلاعات و مدارک
- اشتراکگذاری بهتر دادهها میان دستگاهها
- افزایش شفافیت فرآیندهای دولتی
- امکان رهگیری وضعیت درخواستها
- تصمیمگیری مبتنی بر داده
- فراهم شدن زمینه مشارکت بخش خصوصی در ارائه خدمات
شش زیستبوم در مرحله نخست پروژه قرار دارند
طبق اطلاعات اعلامشده، اجرای فاز نخست پروژه از نیمه دوم سال ۱۴۰۴ و با دستور رئیسجمهور آغاز شده است.
در این مرحله، شش حوزه بهعنوان زیستبومهای اولویتدار انتخاب شدهاند:
| زیستبومهای اولویتدار در فاز نخست |
|---|
| زمین |
| زنجیره تأمین |
| تجارت فرامرزی |
| سلامت |
| انرژی |
| مالیات |
مستندات مربوط به این زیستبومها آماده شده و پروژه به مرحله انتشار فراخوان رسیده است. در فاز دوم نیز حوزههایی مانند کشاورزی، آموزش و محیط زیست در کنار چند حوزه دیگر در دستور کار قرار خواهند گرفت.
نقش «ایرانپس» در اکوسیستم دیجیتال دولت
یکی از بخشهای مهم معماری این طرح، پروژه «ایرانپس» است که قرار است خدمات مشترک مورد نیاز زیستبومهای مختلف را فراهم کند.
احراز هویت، اسناد الکترونیکی، مدیریت مدارک و امضای الکترونیکی از جمله خدماتی هستند که در این چارچوب مورد توجه قرار گرفتهاند. هدف این است که دستگاههای مختلف بتوانند از این خدمات به شکل یکپارچه استفاده کنند و شهروندان و کسبوکارها نیز مجبور به انجام فرآیندهای تکراری در سامانههای گوناگون نباشند.
اجرای پروژه چه مزیتی برای مردم و کسبوکارها دارد؟
در صورت اجرای موفق این طرح، کاربران میتوانند خدمات دولتی را با فرآیندهای سادهتر و سریعتر دریافت کنند. حذف یا کاهش بارگذاری مکرر مدارک و فراهم شدن امکان مشاهده وضعیت درخواستها، از جمله تغییراتی است که میتواند تجربه دریافت خدمات عمومی را بهبود دهد.
برای کسبوکارها نیز کاهش هزینههای اداری، شفافتر شدن فرآیندهای صدور مجوز، دسترسی بهتر به دادهها و ایجاد بستر مناسبتر برای نوآوری و سرمایهگذاری از جمله مزایای احتمالی این طرح عنوان شده است.
از منظر دولت نیز یکپارچهسازی دادهها میتواند زمینه تصمیمگیری دقیقتر، نظارت بهتر و حرکت به سمت حکمرانی دادهمحور را فراهم کند.
مهمترین چالشهای اجرای اکوسیستمهای دیجیتال دولت
اجرای چنین پروژهای تنها به توسعه فناوری وابسته نیست و هماهنگی میان دستگاههای مختلف نیز اهمیت زیادی دارد.
بر اساس توضیحات ارائهشده، مقاومت سازمانها در برابر تغییر، تفاوت سطح بلوغ دیجیتال دستگاهها، نبود استانداردهای مشترک، مسائل مربوط به امنیت و حریم خصوصی، مشخص نبودن مالکیت دادهها، فرسودگی برخی سامانههای موجود و محدودیتهای قانونی از مهمترین چالشهای پیش روی این طرح هستند.
سازمان فناوری اطلاعات ایران نیز به دلیل مأموریتهای فرابخشی، تجربه توسعه سامانههای ملی، برخورداری از زیرساختهایی مانند ابر دولت و جایگاه نسبتاً بیطرفانه، مسئولیت راهبری این پروژه را بر عهده گرفته است.
جایگاه ایران در شاخصهای دولت الکترونیک
مدیر پروژه مدل مفهومی پلتفرم اکوسیستم دیجیتال دولت با اشاره به شاخصهای بینالمللی، اعلام کرده است که ایران در شاخص توسعه دولت الکترونیک (EGDI) رتبه ۱۰۱ جهان را دارد و در برنامه هفتم توسعه، ارتقای این جایگاه به رتبه ۷۵ هدفگذاری شده است.
همچنین در این گزارش به رتبههای ۱۲۷ در شاخص سهولت انجام کسبوکار، ۱۰۲ در عملکرد لجستیک و ۹۹ در رقابتپذیری اشاره شده است. از نگاه مجریان پروژه، بهبود تعامل میان سامانهها و کاهش موانع فرآیندهای دولتی میتواند به ارتقای برخی از این شاخصها کمک کند.
پروژه اکوسیستمهای دیجیتال دولت را باید فراتر از یک طرح برای ساخت سامانههای جدید ارزیابی کرد. مسئله اصلی که این پروژه تلاش میکند به آن پاسخ دهد، پراکندگی خدمات و نبود ارتباط مؤثر میان بخشهای مختلف دولت است؛ مشکلی که شهروندان و کسبوکارها در نهایت هزینه آن را با مراجعههای متعدد، ارائه چندباره مدارک و فرآیندهای طولانی پرداخت میکنند.
اگر این طرح بتواند از مرحله طراحی مفهومی به اجرای واقعی و هماهنگ برسد، مهمترین تغییر آن برای کاربر نهایی احتمالاً کاهش پیچیدگی دریافت خدمات خواهد بود. در یک دولت دیجیتال کارآمد، شهروند نباید مجبور باشد بداند کدام سازمان مسئول یک فرآیند است یا برای دریافت یک خدمت واحد باید به چند سامانه مراجعه کند. این همان نقطهای است که تفاوت میان «دیجیتالی کردن خدمات» و «بازطراحی دیجیتال خدمات» مشخص میشود.
با این حال، موفقیت پروژه صرفاً به زیرساخت فنی وابسته نیست. یکپارچهسازی دادهها نیازمند استانداردهای مشترک، تعیین دقیق مسئولیتها، سازوکارهای روشن برای مالکیت و اشتراک داده و رعایت جدی الزامات امنیت و حریم خصوصی است. همچنین تفاوت سطح آمادگی دستگاههای دولتی میتواند سرعت اجرای پروژه را تحت تأثیر قرار دهد.
از نگاه چیکاو، مهمترین شاخص موفقیت این طرح نه تعداد سامانههای متصلشده، بلکه میزان کاهش زمان و هزینهای است که مردم و کسبوکارها برای دریافت خدمات صرف میکنند. اگر کاربر در نهایت بتواند یک خدمت را بدون شناخت ساختار پیچیده دولت، بدون ارائه چندباره مدارک و با امکان رهگیری شفاف دریافت کند، آن زمان میتوان گفت دولت واقعاً از سازمانمحوری به مسئلهمحوری حرکت کرده است.
آنچه کاربران باید بدانند
برای شهروندان و کسبوکارها، این پروژه در صورت اجرای کامل میتواند به معنای کاهش مراجعه به سامانههای متعدد و سادهتر شدن دریافت خدمات دولتی باشد.
با این حال، نباید انتظار داشت همه این تغییرات بلافاصله پس از آغاز پروژه برای کاربران قابل مشاهده باشد. اجرای چنین معماری گستردهای نیازمند هماهنگی میان دستگاهها، استانداردسازی دادهها و آمادهسازی زیرساختهای فنی و حقوقی است.
در مرحله نخست، شش زیستبوم زمین، زنجیره تأمین، تجارت فرامرزی، سلامت، انرژی و مالیات در اولویت قرار دارند و حوزههایی مانند کشاورزی، آموزش و محیط زیست برای فاز بعدی در نظر گرفته شدهاند.
سوالات متداول
پروژه اکوسیستمهای دیجیتال دولت چیست؟
این پروژه با هدف ایجاد همکاری میان دستگاههای اجرایی و یکپارچهسازی دادهها، فرآیندها و خدمات طراحی شده است تا دولت از سازمانمحوری به سمت مسئلهمحوری حرکت کند.
اکوسیستم دیجیتال دولت چه تفاوتی با دولت الکترونیک دارد؟
در دولت الکترونیک، تمرکز بسیاری از پروژهها بر دیجیتالی کردن یک خدمت یا ایجاد سامانه در یک سازمان بوده است؛ اما در مدل اکوسیستم دیجیتال، همکاری میان دستگاهها و حل مسائل مشترک و میانبخشی در مرکز توجه قرار دارد.
«ایرانپس» چه نقشی در این پروژه دارد؟
«ایرانپس» قرار است خدمات مشترکی مانند احراز هویت، اسناد الکترونیکی، مدیریت مدارک و امضای الکترونیکی را در اختیار زیستبومهای مختلف قرار دهد.
کدام حوزهها در فاز نخست پروژه قرار دارند؟
زمین، زنجیره تأمین، تجارت فرامرزی، سلامت، انرژی و مالیات شش زیستبوم اولویتدار مرحله نخست هستند.
آیا این پروژه باعث حذف همه سامانههای دولتی میشود؟
هدف اعلامشده حذف همه سامانهها نیست؛ بلکه ایجاد تعامل و یکپارچگی میان دستگاهها و خدمات مختلف است تا کاربر برای دریافت یک خدمت مجبور به شناخت و مراجعه جداگانه به سامانههای متعدد نباشد.
جمعبندی
پروژه اکوسیستمهای دیجیتال دولت با هدف تغییر رویکرد ارائه خدمات عمومی از ساختار سازمانمحور به مسئلهمحور طراحی شده است. یکپارچهسازی دادهها و خدمات، کاهش درخواستهای تکراری، رهگیری شفاف درخواستها و استفاده بهتر از ظرفیت بخش خصوصی از مهمترین اهداف این طرح هستند.
با وجود این، موفقیت پروژه به عواملی مانند هماهنگی دستگاهها، استانداردسازی دادهها، امنیت اطلاعات و آمادگی سازمانها برای تغییر وابسته است. در نهایت، میزان موفقیت این طرح را باید بر اساس تأثیر واقعی آن بر زمان، هزینه و سهولت دریافت خدمات برای مردم و کسبوکارها سنجید.
