پژوهشگران در مطالعه‌ای تازه دریافته‌اند که تمرین‌های تنفسی شدید می‌توانند با تغییر جریان خون مغز و احتمالاً نحوه ارتباط شبکه‌های عصبی، تجربه‌هایی غیرمعمول از آگاهی و ادراک ایجاد کنند. در این آزمایش، جریان خون ماده خاکستری مغز شرکت‌کنندگان هنگام تنفس شدید به‌طور متوسط حدود ۴۵٫۵ درصد کاهش یافت؛ بااین‌حال، دانشمندان تأکید می‌کنند که هنوز نمی‌توان این تغییر را علت مستقیم تجربه‌های ذهنی گزارش‌شده دانست.
آزمایش تنفس شدید چگونه انجام شد؟
پژوهشگران در این مطالعه ۳۰ فرد سالم با میانگین سنی حدود ۴۵ سال را بررسی کردند. همه شرکت‌کنندگان پیش‌تر تجربه انجام تمرین‌های تنفسی شدید را داشتند.
آن‌ها هنگام قرار گرفتن در دستگاه تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI)، تکنیکی به نام تنفس حلقوی (Circular Breathing) را انجام دادند. در این روش، فرد بدون مکث معمول میان دم و بازدم، به‌صورت پیوسته نفس می‌کشد و شدت تنفس را افزایش می‌دهد.
هدف محققان این بود که هم‌زمان با ثبت تغییرات مغز، بررسی کنند آیا این الگوی تنفسی می‌تواند حالت هوشیاری افراد را تغییر دهد و چه سازوکارهای فیزیولوژیکی ممکن است در این تجربه نقش داشته باشند.
جریان خون مغز در اوج تمرین تنفسی ۴۵٫۵ درصد کاهش یافت
یکی از یافته‌های مهم آزمایش این بود که با رسیدن تمرین تنفسی به بیشترین شدت، جریان خون در ماده خاکستری مغز شرکت‌کنندگان نسبت به وضعیت پایه ۴۵٫۵ درصد کاهش پیدا کرد. این تغییر هم‌زمان با افزایش ضربان قلب و سرعت تنفس رخ داد و نشان داد که تمرین شدید تنفسی می‌تواند تغییرات قابل‌توجهی در وضعیت فیزیولوژیکی بدن و مغز ایجاد کند.
کاهش جریان خون مغز که در پزشکی «کم‌خون‌رسانی مغزی» (Hypoperfusion) نامیده می‌شود، به معنای رسیدن خون کمتر به بافت مغز است. بااین‌حال، این یافته به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که کاهش جریان خون علت تجربه‌های ذهنی شرکت‌کنندگان بوده است. پژوهشگران همچنین مشاهده نکردند افرادی که افت بیشتری در جریان خون مغزشان داشتند، الزاماً تجربه‌های ذهنی شدیدتری را گزارش کنند.
چرا افراد احساس می‌کنند هوشیاری آن‌ها تغییر کرده است؟
برخی شرکت‌کنندگان پس از تمرین از تغییر در ادراک، کاهش احساس معمول نسبت به خود و تجربه نوعی احساس وحدت با محیط سخن گفتند. این تجربه‌ها در بعضی جنبه‌ها به حالت‌هایی شباهت دارند که افراد پس از مصرف مواد روان‌گردان گزارش می‌کنند؛ اما چنین شباهتی به معنای یکسان بودن سازوکارهای مغزی یا آثار این دو نیست.
محققان علاوه بر جریان خون، شبکه حالت پیش‌فرض مغز (Default Mode Network) را نیز بررسی کردند. این شبکه در فرایندهایی مانند تفکر درباره خود، خاطرات و فعالیت‌های ذهنی در حالت استراحت نقش دارد.
نتایج نشان داد که در کل گروه، تغییر معناداری در ارتباطات عملکردی این شبکه مشاهده نشد. بااین‌حال، در تحلیل‌های اکتشافی، برخی افرادی که تجربه‌های ذهنی شدیدتری گزارش کرده بودند، تغییرات بیشتری در ارتباطات این شبکه نشان دادند. این ارتباط به روش تحلیل داده‌ها وابسته بود و هنوز نمی‌توان آن را نتیجه‌ای قطعی دانست.
در مجموع، احتمال دارد تغییرات در ارتباط میان شبکه‌های مغزی نقش مهمی در شدت تجربه‌های ذهنی داشته باشند؛ اما برای اثبات این فرضیه به آزمایش‌های بیشتر نیاز است.
آیا تمرین تنفسی می‌تواند کاربرد درمانی داشته باشد؟
تمرین‌های تنفسی در سال‌های اخیر به‌عنوان روشی غیردارویی برای مدیریت استرس و بررسی برخی تجربه‌های روان‌شناختی مورد توجه قرار گرفته‌اند. درک بهتر سازوکارهای مغزی این تمرین‌ها ممکن است به پژوهشگران کمک کند تا کاربردهای احتمالی آن‌ها را در محیط‌های درمانی بررسی کنند.
بااین‌حال، مطالعه جدید برای اثبات اثربخشی درمانی تنفس شدید طراحی نشده بود. تعداد شرکت‌کنندگان کم بود، همه آن‌ها تجربه قبلی در این زمینه داشتند و گروه کنترل نیز وجود نداشت. بنابراین، نمی‌توان از نتایج این آزمایش نتیجه گرفت که این تمرین‌ها برای درمان اختلالات روانی مؤثر یا برای همه افراد بی‌خطر هستند.
نکته ایمنی: تنفس سریع و شدید می‌تواند باعث سرگیجه، گزگز، احساس ضعف یا حتی غش شود. انجام عمدی این تمرین‌ها در آب، هنگام رانندگی یا در موقعیت‌هایی که از دست دادن هوشیاری خطرناک است، ایمن نیست.
جمع‌بندی
این مطالعه نشان می‌دهد تمرین‌های تنفسی شدید می‌توانند تغییرات فیزیولوژیکی چشمگیری در مغز ایجاد کنند و با تجربه‌های غیرمعمول ذهنی همراه باشند. کاهش حدود ۴۵٫۵ درصدی جریان خون ماده خاکستری یکی از یافته‌های اصلی پژوهش بود، اما ارتباط دقیق این تغییر با دگرگونی هوشیاری هنوز مشخص نیست.
پژوهش‌های آینده باید با نمونه‌های بزرگ‌تر، گروه‌های کنترل و روش‌های دقیق‌تر بررسی کنند که تغییر جریان خون و ارتباط شبکه‌های مغزی چگونه در شکل‌گیری این تجربه‌ها نقش دارند.
منابع:
- ScienceAlert
- Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry (مقاله پژوهشی)
