دانشمندان برای نخستین بار موفق شدهاند DNA انسانهای باستان را از روی دیوارههای غار و آثار هنر صخرهای استخراج کنند؛ دستاوردی که میتواند روش مطالعه زندگی انسانهای پیشاتاریخ را متحول کند. این کشف نشان میدهد دیوارههای غارها میتوانند هزاران سال اطلاعات ژنتیکی انسانهایی را که روزگاری در آنجا حضور داشتهاند، حفظ کنند.
کشفی که نگاه باستانشناسان به غارهای باستانی را تغییر میدهد
تا پیش از این، پژوهشگران عمدتاً DNA باستانی را از استخوانها، دندانها، رسوبات غارها یا اشیای باستانی استخراج میکردند. اما پژوهش جدید نشان داده است که خود دیوارههای غار نیز میتوانند بهعنوان یک «آرشیو ژنتیکی» عمل کنند و آثار حضور انسانها را برای هزاران سال حفظ کنند.
این تحقیق روی نمونههایی از غارهای اسپانیا و پرتغال انجام شده و نتایج آن در مجله Nature Communications منتشر شده است.
DNA در کدام غارها پیدا شد؟
پژوهشگران از ۲۴ نمونه مربوط به هنرهای صخرهای و دیوارههای غار نمونهبرداری کردند، اما تنها پنج نمونه حاوی DNA معتبر انسان باستان بودند.
مهمترین یافتهها عبارتاند از:
- یک نمونه از لایه آهکی روی نقاشیهای غار اسکورال (Escoural) در پرتغال
- دو نمونه از بخشهای بدون نقاشی همین غار
- دو نمونه دیگر از دیوارههای غار کووارون (Covarón) در شمال اسپانیا و در نزدیکی آثار هنری صخرهای
نکته جالب این بود که بخشی از DNA در مناطقی یافت شد که هیچ نقاشی روی آنها وجود نداشت؛ موضوعی که نشان میدهد حضور انسانها در این غارها تنها به محل خلق آثار هنری محدود نبوده است.
آیا این DNA متعلق به نقاشان غارها است؟
پاسخ کوتاه این است: هنوز مشخص نیست.
پژوهشگران تأکید میکنند که این یافتهها ثابت نمیکنند DNA کشفشده متعلق به افرادی بوده که نقاشیهای غار را خلق کردهاند. این مواد ژنتیکی میتواند از افرادی باشد که در دورههای مختلف وارد غار شده یا در آن زندگی کردهاند.
با این حال، همین موضوع نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا حتی در غارهایی که هیچ استخوان یا بقایای انسانی در آنها باقی نمانده، اکنون میتوان شواهد ژنتیکی از حضور انسانها به دست آورد.
این کشف چه کاربردی برای دانشمندان دارد؟
اگر این روش در غارهای بیشتری موفقیتآمیز باشد، پژوهشگران خواهند توانست اطلاعات ارزشمندی درباره انسانهای باستان به دست آورند، از جمله:
- شناسایی جمعیتهایی که از غارها استفاده میکردند
- بررسی ارتباط ژنتیکی میان گروههای مختلف انسانی
- مطالعه مهاجرت انسانهای اولیه
- تشخیص جنسیت یا خاستگاه برخی افراد
- درک بهتر نحوه استفاده از غارها در دوران پیشاتاریخ
این روش میتواند در بسیاری از محوطههای باستانشناسی که فاقد بقایای استخوانی هستند نیز مورد استفاده قرار گیرد.
جدول خلاصه پژوهش
| مورد | جزئیات |
|---|---|
| محل مطالعه | غارهای اسکورال (پرتغال) و کووارون (اسپانیا) |
| تعداد نمونههای بررسیشده | ۲۴ نمونه |
| نمونههای دارای DNA انسان | ۵ نمونه |
| منبع DNA | دیوارههای غار و لایههای آهکی روی آثار صخرهای |
| انتشار پژوهش | Nature Communications |
این پژوهش را میتوان یکی از مهمترین پیشرفتهای سالهای اخیر در حوزه باستانشناسی مولکولی دانست. تاکنون بیشتر مطالعات ژنتیکی بر پایه استخوانها، دندانها یا رسوبات انجام میشد، اما این منابع همیشه در همه محوطههای باستانی در دسترس نیستند. کشف اینکه دیوارههای غار نیز میتوانند DNA انسان را برای هزاران سال حفظ کنند، افق تازهای را پیش روی پژوهشگران قرار میدهد.
اهمیت دیگر این دستاورد، کاهش وابستگی به کشف بقایای انسانی است. بسیاری از غارهای دارای نقاشیهای باستانی فاقد اسکلت یا ابزارهای قابل بررسی هستند، اما اکنون ممکن است تنها با نمونهبرداری بسیار محدود از دیوارهها بتوان اطلاعات ژنتیکی ارزشمندی به دست آورد. این موضوع به حفظ بهتر آثار تاریخی نیز کمک میکند، زیرا نیاز به حفاریهای گسترده کاهش مییابد.
البته این فناوری هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد. از میان ۲۴ نمونه، تنها پنج مورد DNA قابل استفاده داشتند؛ بنابراین میزان موفقیت آن هنوز محدود است و عواملی مانند شرایط محیطی، رطوبت، ترکیب شیمیایی سنگها و وجود لایههای معدنی نقش مهمی در حفظ DNA دارند.
در مجموع، اگر این روش در محوطههای بیشتری موفق باشد، میتواند به درک دقیقتر از مهاجرت انسانهای اولیه، ارتباط جمعیتهای مختلف و حتی افرادی که آثار هنری مشهور غارها را خلق کردهاند کمک کند. این دستاورد نمونهای از تلفیق فناوری ژنتیک با باستانشناسی است که میتواند در سالهای آینده پاسخ بسیاری از پرسشهای دیرینه درباره تاریخ بشر را روشن کند.
آنچه کاربران باید بدانند
این کشف به معنای استخراج DNA کامل یا شناسایی قطعی هویت نقاشان غارها نیست. پژوهشگران تنها نشان دادهاند که آثار ژنتیکی انسان میتواند برای هزاران سال روی دیوارههای غار باقی بماند و در آینده برای تحقیقات دقیقتر مورد استفاده قرار گیرد.
جمعبندی
کشف DNA انسانهای باستان روی دیواره غارها نقطه عطفی در مطالعات باستانشناسی و ژنتیک به شمار میرود. هرچند این فناوری هنوز در مراحل اولیه توسعه قرار دارد، اما میتواند در آینده به یکی از مهمترین ابزارهای مطالعه تاریخ بشر تبدیل شود و اطلاعات ارزشمندی از زندگی انسانهای پیشاتاریخ در اختیار دانشمندان قرار دهد.
منابع:
- ScienceAlert
- Nature Communications
- Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology
