حدود ۶۶ میلیون سال پیش، برخورد فاجعهبار شهابسنگ «چیکشلوب» با زمین، یکی از بزرگترین انقراضهای تاریخ سیاره ما را رقم زد؛ رویدادی که به نابودی حدود سهچهارم گونههای گیاهی و جانوری منجر شد و دایناسورهای غیرپرنده را برای همیشه از میان برد.
اما در حالی که جهان در ویرانی فرو رفته بود، گروهی دیگر از موجودات زنده فرصت طلایی خود را پیدا کردند؛ قارچها.
این موجودات که از تجزیه بقایای جانداران تغذیه میکنند، نهتنها از تاریکی و سرمای پس از برخورد شهابسنگ آسیب ندیدند، بلکه به شکلی گسترده شکوفا شدند.
پژوهشهای تازه روی لایههای سنگی باستانی در ایالتهای کلرادو و داکوتای شمالی آمریکا نشان میدهد فعالیت قارچها بلافاصله پس از برخورد این شهابسنگ بهشدت افزایش یافته است. بررسیهایی مشابه در نیوزیلند نیز شواهدی از رشد گسترده قارچها در همان دوره زمینشناسی ثبت کردهاند؛ موضوعی که به گفته پژوهشگران میتواند نشاندهنده یک پدیده جهانی باشد.
«روزانا بیکر» و «آرتورو کاسادوال»، دو میکروبیولوژیست از دانشگاه جانز هاپکینز، با بررسی فسیلهای قارچی سه دوره مهم از رشد قارچها را در حوالی زمان برخورد شهابسنگ شناسایی کردهاند.
ردپای این «باغهای قارچی» در لایههای سنگهای رسوبی حوضه دنور در کلرادو و حوضه ویلیستون در داکوتای شمالی باقی مانده است. سنگهای رسوبی که طی هزاران سال از انباشت گلولای و مواد معدنی شکل گرفتهاند، مانند آرشیوی طبیعی از تاریخ زمین عمل میکنند و دانشمندان از طریق آنها میتوانند گذشته سیاره را بازسازی کنند.
یکی از نشانههای مهم در این لایهها، وجود مقدار بالای عنصر ایریدیوم است؛ عنصری که در مرز مشهور «کرتاسه-پالئوژن» یا K–Pg دیده میشود. این لایه که به حدود ۶۶ میلیون سال پیش بازمیگردد، بهطور گسترده به برخورد شهابسنگ چیکشلوب نسبت داده میشود.
به گفته بیکر، در این تحقیق «جهش قارچی» زمانی تعریف شده که بیش از ۵۰ درصد از هاگهای موجود در نمونهها متعلق به قارچها باشد. او توضیح میدهد که با بازگشت تدریجی پوشش گیاهی، تعادل دوباره به نفع گیاهان تغییر کرده است.
نمونههای بهدستآمده از کلرادو نشان میدهد در اطراف مرز K–Pg حجم عظیمی از هاگها و رشتههای قارچی با اشکال مختلف وجود داشته است. همچنین در لایههایی که بین ۲ تا ۱۰ هزار سال پس از برخورد شهابسنگ شکل گرفتهاند، نشانههای واضحی از تداوم رشد قارچها دیده میشود؛ دورهای که زمین سرد، تاریک و مملو از بقایای جانداران نابودشده بود.
با این حال، پژوهشگران میگویند شهابسنگ تنها عامل این انفجار قارچی نبوده است.
رویدادی قدیمیتر نیز ردپایی مشابه در سنگها به جا گذاشته؛ فورانهای عظیم آتشفشانی «دکن ترپس» در هند که زمانی عامل اصلی انقراض بزرگ کرتاسه شناخته میشدند. این جهش قارچی قدیمیتر که حدود ۱۰ تا ۳۰ هزار سال پیش از برخورد شهابسنگ رخ داده، با دورهای از کاهش شدید دمای زمین همزمان بوده است.
قارچها معمولاً محیطهای سرد و اسیدی را ترجیح میدهند و به باور دانشمندان، تاریکی و سرمای ناشی از این فجایع زمینشناسی شرایطی ایدهآل برای گسترش آنها فراهم کرده است.
بیکر میگوید: «ما فکر میکنیم رشد قارچها پیش از برخورد شهابسنگ، نشانهای از فشار شدید فعالیتهای آتشفشانی بر زمین در اواخر دوره کرتاسه بوده است.»
کاسادوال نیز معتقد است انقراض کرتاسه احتمالاً نتیجه «ضربهای دوگانه» از فورانهای آتشفشانی و برخورد شهابسنگ بوده، نه یک رویداد منفرد.
دانشمندان هنوز در تلاشاند مشخص کنند این قارچهای باستانی دقیقاً چه گونههایی بودهاند؛ کپک، قارچهای کلاهکدار یا انواع دیگر. اما آنها احتمال میدهند بیشتر این قارچها از نوع «ساپروتروف» بودهاند؛ موجوداتی که از مواد آلی در حال پوسیدگی تغذیه میکنند.
آنچه تاکنون مشخص شده این است که این قارچها به شاخهای منقرضشده از خانواده آسکومیستها تعلق داشتهاند؛ گروهی که امروزه قارچهایی مانند مورِل، ترافل و مخمر نان از خویشاوندان آن محسوب میشوند.
پژوهشگران همچنین دریافتند هاگهای بزرگتر موجود در لایه مرزی K–Pg شباهت زیادی به قارچهای ساپروتروف تغذیهشده دارند، در حالی که هاگهای کوچکتر متعلق به قارچهایی مقاوم به سرما و اسیدیته بودهاند.
نکته جالب دیگر این است که این هاگها سرشار از «ملانین» بودهاند؛ مادهای که مانند زره از قارچها در برابر تشعشعات مضر محافظت میکند.
دانشمندان در پایان تأکید میکنند که قارچها بارها پس از فجایع جهانی در زمین گسترش یافتهاند و احتمالاً نقش مهمی در بازیافت بقایای زیستی و آمادهسازی دوباره زمین برای بازگشت حیات پیچیده ایفا کردهاند.
به نظر میرسد حتی پس از مرگبارترین فاجعههای تاریخ زمین نیز، طبیعت گروهی ویژه برای پاکسازی و آغاز دوباره در اختیار دارد.
