معاونت علمی از 6 دستیار هوش مصنوعی بومی برای وزارتخانهها رونمایی کرد
پس از گذشت حدود پنج ماه از آغاز توسعه دستیارهای هوش مصنوعی دستگاههای اجرایی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری با همکاری وزارتخانهها، سازمانها و دانشگاههای مختلف، از شش دستیار هوش مصنوعی رونمایی کرد.
این پروژهها که برخی از آنها با بودجهای در حدود ۱۵ میلیارد تومان حمایت میشوند، با هدف نمایش توانمندیهای بومی کشور در حوزه هوش مصنوعی و ورود این فناوری به ساختار اجرایی دولت آغاز شدهاند؛ هرچند اظهارات مدیران این پروژهها نشان میدهد مسیر رسیدن به بلوغ نهایی همچنان نیازمند زمان، داده و منابع مالی بیشتری است.
تجربههای اولیه و چالشهای فنی
نخستین بار حدود پنج ماه پیش بود که معاونت علمی از چند دستیار هوش مصنوعی برای دستگاههای اجرایی رونمایی کرد؛ دستیارهایی که در همان نگاه اولیه مشخص شد بسیاری از آنها به معنای دقیق کلمه بومی نیستند، چرا که با استفاده از API مدلهای خارجی توسعه یافته بودند. در همان نشست، حسین افشین، معاون علمی رئیسجمهوری، این پروژهها را وارد مرحله آزمون و خطا کرد؛ مرحلهای که ضعفهای جدی را آشکار ساخت.
به گفته افشین، اغلب این دستیارها با دو مشکل اصلی مواجه بودند:
- نخست، محدودسازی عمدی از سوی توسعهدهندگان بهگونهای که هر دستیار تنها قادر به پاسخگویی به پرسشهای مرتبط با همان وزارتخانه باشد؛
- و دوم، اتکا به دادهها و قوانین قدیمی، بهطوری که برخی مدلها در پاسخهای خود به اطلاعات مربوط به ۱۰ سال پیش رجوع میکردند.
افشین در آن جلسه تأکید کرد که معاونت علمی، این پروژهها را تا رسیدن به مرحله بلوغ و کارایی واقعی، بهطور مستمر پیگیری خواهد کرد.
دانشگاهها در خط مقدم توسعه
در مرحله جدید معرفی، توسعه این شش دستیار به چند دانشگاه کشور سپرده شده است. بر اساس اطلاعات ارائهشده، دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی مسئول توسعه دستیارهای هوش مصنوعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و وزارت نیرو است.
دانشگاه تربیت مدرس توسعه دستیار سازمان حفاظت محیط زیست را بر عهده دارد و دانشگاه شیراز نیز روی دستیار هوش مصنوعی وزارت جهاد کشاورزی کار میکند. همچنین دستیار هوش مصنوعی وزارت صنعت، معدن و تجارت توسط دانشگاه صنعتی اصفهان به مرحله بهرهبرداری اولیه رسیده است.
هوش مصنوعی در خدمت تصمیمسازی مدیران ارشد
این پروژهها بخشی از تلاش معاونت علمی برای وارد کردن فناوریهای نوظهور، بهویژه هوش مصنوعی، به ساختار اجرایی کشور هستند. برای نمونه، دستیار هوش مصنوعی اختصاصی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با هدف ایفای نقش یک بازوی مشورتی هوشمند در حال توسعه است.
«محمدمهدی اثنیعشری»، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی و مدیر این پروژه، در جلسه تشریح قابلیتهای این دستیار اعلام کرد:
«این پروژه از اسفندماه سال گذشته آغاز شده و هدف اصلی آن، پشتیبانی از وزیر و مدیران ارشد وزارتخانه در فرآیند تصمیمگیری است؛ بهگونهای که قوانین، مقررات و دادههای تخصصی بهصورت لحظهای در اختیار آنها قرار گیرد.»
او تأکید کرد که این سامانه جایگزین تصمیمگیر انسانی نیست، بلکه ابزاری برای شفافسازی مسیر تصمیمگیری مبتنی بر داده محسوب میشود.
زمانبندی و مراحل توسعه
به گفته مدیر پروژه، این دستیار هوشمند در ارزیابیهای انجامشده توسط ناظران معاونت علمی، در پاسخگویی به پرسشهای حقوقی و قانونی به دقت حدود ۸۰ درصدی دست یافته است. فاز دوم پروژه که هماکنون آغاز شده، بر تعامل با دادههای عددی و فایلهای آماری تمرکز دارد تا مدیران بتوانند گزارشها و نمودارهای تحلیلی را از طریق درخواست متنی دریافت کنند.
فاز سوم این پروژه نیز قرار است تا آذرماه ۱۴۰۵ به بهرهبرداری کامل برسد.
زیرساخت بومی و امنیت دادهها
اثنیعشری در توضیح زیرساختهای فنی این سامانه اعلام کرد که به دلیل حساسیت دادههای حاکمیتی، از مدلهای زبانی متنباز مانند Qwen 3، DeepSeek و نسخههای بومیسازیشده آنها استفاده میشود. این مدلها بهصورت محلی (Local) و روی سرورهای داخلی میزبانی میشوند تا از خروج دادهها از کشور و بروز مخاطرات امنیتی جلوگیری شود. به گفته او، این سامانه حتی در صورت قطع اینترنت جهانی نیز قادر به ادامه فعالیت خواهد بود.
بودجه ۱۵ میلیاردی؛ کافی یا ناکافی؟
یکی از محورهای اصلی انتقاد مدیران پروژهها، کفایت بودجه اختصاصیافته است. مدیر پروژه دستیار هوشمند وزیر میراث فرهنگی اعلام کرد که بودجه ۱۴ تا ۱۵ میلیارد تومانی با توجه به افزایش زمان توسعه و هزینههای زیرساختی، کافی به نظر نمیرسد. او گفت:
«این پروژه در ابتدا برای شش ماه تعریف شده بود، اما اکنون زمان توسعه آن به حدود ۱۸ ماه افزایش یافته و این موضوع فشار بودجهای جدی ایجاد کرده است.»
دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو نیز شرایط مشابهی دارد. این پروژه که با نام «طوسا» و با بودجهای در حدود ۱۵ میلیارد تومان در حال توسعه است، پیشبینی میشود تا آذرماه ۱۴۰۵ به بهرهبرداری برسد.
طرحهایی در مسیر بلوغ
از آنجا که این پروژهها بخشی از برنامه جامع توسعه سکوی هوش مصنوعی معاونت علمی هستند و دستکم ۱۵ وزارتخانه و سازمان را در بر میگیرند، هنوز رقم دقیق بودجه نهایی مشخص نیست. علاوه بر هزینه و زمان، چالش اصلی، رسیدن به سطحی از بلوغ و دقت است که بتوان به نتایج این دستیارها در فرآیند تصمیمسازیهای کلان اعتماد کرد.
اگرچه حسین افشین چند ماه پیش اعلام کرده بود این دستیارها تا پایان امسال وارد مرحله اجرا میشوند، اما اظهارات مدیران پروژهها نشان میدهد تحقق کامل این وعده، همچنان به تزریق منابع مالی بیشتر و صرف زمان طولانیتر نیاز دارد؛ مسیری که موفقیت یا ناکامی آن، نقش مهمی در آینده کاربرد هوش مصنوعی در ساختار اجرایی کشور خواهد داشت.
