محققان دانشگاه University of Cambridge از توسعه نسل جدیدی از واکسنها خبر دادهاند که بخش اصلی آن بهطور کامل توسط هوش مصنوعی طراحی شده است. این واکسن که برای مقابله با طیف گستردهای از ویروسهای خانواده کرونا ساخته شده، اکنون برای نخستین بار وارد مرحله آزمایش روی انسان شده است.
هدف دانشمندان از ساخت این واکسن، ایجاد محافظتی فراگیر در برابر تمامی گونههای شناختهشده ویروسهای کرونا و حتی برخی ویروسهای مشابه موجود در خفاشهاست که ممکن است در آینده به انسان منتقل شوند و همهگیریهای جدیدی ایجاد کنند. برخلاف واکسنهای سنتی که معمولاً برای مقابله با یک سویه خاص طراحی میشوند، این فناوری جدید تلاش میکند بخشهای پایدار و کمتغییر ویروسها را هدف قرار دهد.
برای دستیابی به این هدف، سیستمهای هوش مصنوعی هزاران داده ژنتیکی مربوط به ویروسهای خانواده «ساربکوویروس» را بررسی کردند؛ خانوادهای که ویروسهای عامل بیماریهای SARS و COVID-19 نیز در آن قرار دارند. سپس بخشهایی از ساختار ویروس که در طول تکامل کمتر دچار تغییر شدهاند، شناسایی و بهعنوان پایه طراحی واکسن انتخاب شدند.
واکسن DNA به جای mRNA
برخلاف واکسنهای mRNA که در دوران همهگیری کرونا شهرت زیادی پیدا کردند، محصول جدید بر پایه DNA ساخته شده است. واکسنهای DNA از نظر نگهداری و حملونقل پایداری بیشتری دارند و به زیرساختهای پیچیده زنجیره سرد وابسته نیستند؛ موضوعی که میتواند استفاده از آنها را در کشورهای در حال توسعه آسانتر کند.
یکی دیگر از ویژگیهای جالب این فناوری، امکان تزریق بدون سوزن است. در این روش، واکسن با استفاده از جریان پرفشار مایع از طریق پوست وارد بدن میشود؛ روشی که میتواند در شرایط بحرانی و شیوع بیماریها، فرآیند واکسیناسیون را سریعتر و سادهتر کند.
آیا میتوان از همهگیریهای آینده جلوگیری کرد؟
دانشمندان معتقدند واکسنهای طیفگسترده میتوانند شیوه مقابله با بیماریهای عفونی را متحول کنند. اگر چنین واکسنهایی موفق شوند، دیگر نیازی به طراحی واکسن جدید برای هر سویه تازه نخواهد بود و امکان واکنش سریعتر به تهدیدهای ویروسی نوظهور فراهم میشود.
این فناوری تنها به ویروس کرونا محدود نیست. بیماریهایی مانند آنفلوآنزا و حتی ابولا نیز از گزینههای مهم برای توسعه واکسنهای جهانی محسوب میشوند. برای مثال، شیوع اخیر ابولا در برخی کشورهای آفریقایی توسط سویهای ایجاد شده که واکسنهای فعلی پوشش کافی در برابر آن ندارند؛ موضوعی که اهمیت واکسنهای فراگیر را دوچندان میکند.
نتایج نخستین آزمایش انسانی
نتایج اولیه نشان میدهد این واکسن توانسته سیستم ایمنی بدن را برای تولید آنتیبادی علیه گونههای مختلف ساربکوویروس تحریک کند. همچنین محققان اعلام کردهاند که واکسن در مرحله آزمایشی از نظر ایمنی عملکرد مطلوبی داشته و عوارض نگرانکنندهای مشاهده نشده است.
با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که هنوز مسیر طولانی تا عرضه عمومی این فناوری باقی مانده است. میزان ماندگاری ایمنی، نیاز احتمالی به دوزهای یادآور و اثربخشی واقعی در برابر عفونتهای مختلف باید در آزمایشهای گستردهتر بررسی شود.
ورود هوش مصنوعی به فرآیند طراحی واکسنها میتواند یکی از مهمترین تحولات صنعت سلامت در دهه آینده باشد. اگر این فناوری به موفقیت نهایی برسد، زمان توسعه واکسنهای جدید از چند سال به چند ماه یا حتی چند هفته کاهش خواهد یافت. همچنین تمرکز بر ساخت واکسنهای «جهانی» میتواند هزینههای مقابله با همهگیریهای آینده را به شکل چشمگیری کاهش دهد.
برای کشورهایی که زیرساخت نگهداری واکسنهای mRNA را ندارند، فناوری DNA و تزریق بدون سوزن نیز مزیت مهمی محسوب میشود. با این حال، موفقیت نهایی این پروژه به نتایج فازهای بعدی آزمایشهای انسانی بستگی دارد.
