یافتههای علمی درباره نیاکان انسان همچنان پژوهشگران را شگفتزده میکند و سال ۲۰۲۵ یکی از پربارترین سالها در این حوزه بود. از زمانی که دانشمندان بررسی DNA باستانی را آغاز کردند، درک ما از مسیر تکامل گونه انسان بهطور چشمگیری دگرگون شده است. تنها در سال گذشته، پژوهشگران به کشفیات مهمی در بازهای نزدیک به سه میلیون سال از تاریخ تکامل انسان دست یافتند؛ کشفیاتی که عمدتاً بر پایه تحلیلهای ژنتیکی، ژنومی و پروتئومی انجام شدند.
در ادامه، ۱۰ یافته مهم علمی درباره نیاکان انسان و خویشاوندان باستانی ما که در سال ۲۰۲۵ اعلام شدند را مرور میکنیم.
۱. کشف دو گونه جدید از خویشاوندان انسان
بررسی چند دندان فسیلشده در محوطه باستانشناسی «لِدی-گِرارو» نشان داد که حدود ۲.۶ میلیون سال پیش، گونههای متنوعی از خویشاوندان انسان در این منطقه زندگی میکردهاند که پیشتر ناشناخته بودند.
در ماه اوت، پژوهشگران از کشف ۱۳ دندان خبر دادند. ده دندان قدمتی حدود ۲.۶۳ میلیون سال دارند و به هیچیک از دو گونه شناختهشده Australopithecus afarensis یا Australopithecus garhi تعلق ندارند. به دلیل نبود ویژگیهای منحصربهفرد و فقدان جمجمه، این گونه جدید هنوز نام رسمی ندارد و موقتاً با عنوان «استرالوپیتکوس لدی-گرارو» شناخته میشود.
در همان پژوهش، دو دندان با قدمت ۲.۵۹ میلیون سال و یک دندان ۲.۷۸ میلیون ساله نیز کشف شد که همگی به جنس Homo تعلق دارند و از کهنترین شواهد شناختهشده از جنس انسان به شمار میروند. این یافتهها نشان میدهد که دستکم سه گونه مختلف از خویشاوندان انسان همزمان در این منطقه زندگی میکردهاند.
۲. ابزارهای سنگی وارداتی؛ نشانهای از هوش پیشرفته
کشف صدها ابزار سنگی در یک محوطه باستانی نشان داد که خویشاوندان اولیه انسان، ۶۰۰ هزار سال زودتر از آنچه تصور میشد، توانایی برنامهریزی بلندمدت داشتهاند.
در یک پژوهش منتشرشده در ماه اوت، بیش از ۴۰۰ ابزار سنگی با قدمتی بین ۳ تا ۲.۶ میلیون سال بررسی شد. این ابزارها ساده بودند، اما نکته شگفتانگیز این بود که سنگهای مورد استفاده از فاصلهای بیش از ۹ کیلومتر به محل آورده شده بودند. این موضوع نشان میدهد سازندگان این ابزارها توانایی برنامهریزی و پیشبینی نیازهای آینده را داشتهاند؛ آن هم بسیار پیشتر از ظهور جنس Homo.
۳. قدیمیترین شواهد Homo erectus در خارج از آفریقا
در ماه ژوئیه، پژوهشگران از کشف یک استخوان فک ۱.۸ میلیون ساله متعلق به Homo erectus خبر دادند. این کشف، شناسایی این گونه را قطعی کرد.
Homo erectus یکی از نیاکان مستقیم انسان امروزی است که حدود ۲ میلیون سال پیش پدیدار شد و نخستین گونه انسانی بود که از آفریقا خارج شد. شواهد بهدستآمده نشان میدهد انسانهای اولیه مدت کوتاهی پس از خروج از آفریقا، در منطقه قفقاز ساکن شدهاند.
۴. حضور یک انسان ناشناخته در اندونزی ۱.۵ میلیون سال پیش
ابزارهای سنگی کشفشده در جزیره سولاوسی نشان میدهد که حدود ۱.۵ میلیون سال پیش، گونهای از انسانهای اولیه به این منطقه رسیدهاند.
مشخص نیست این ابزارها توسط Homo erectus ساخته شده یا گونهای ناشناخته. برخی دانشمندان احتمال میدهند این سازندگان به گونه کوتاهقد Homo floresiensis، معروف به «هابیتها»، مرتبط باشند. حفاریهای بیشتر میتواند به حل این معما کمک کند.
۵. ورود انسان به استرالیا ۶۰ هزار سال پیش
تحلیلهای ژنتیکی منتشرشده در ماه نوامبر نشان میدهد Homo sapiens حدود ۶۰ هزار سال پیش به استرالیا رسیده است. این مهاجرت احتمالاً از دو مسیر دریایی انجام شده و نیازمند دانش پیشرفته قایقرانی بوده است.
این نتایج با شواهد باستانشناسی مانند ابزارهای سنگی و نقاشیهای غارها همخوانی دارد، هرچند برخی پژوهشگران همچنان از نظریه ورود دیرتر انسان دفاع میکنند.
۶. خشکسالی، عامل نابودی «هابیتها»
مطالعهای که در ماه دسامبر منتشر شد نشان میدهد کاهش شدید بارندگی بین ۷۶ تا ۶۱ هزار سال پیش میتواند عامل اصلی انقراض Homo floresiensis بوده باشد.
کاهش بارندگی باعث نابودی تدریجی گونهای از فیلهای کوچک شد که منبع غذایی اصلی این انسانهای کوتاهقد بودند. ورود انسانهای مدرن و رقابت با آنها نیز ممکن است به نابودی نهایی این گونه انجامیده باشد.
۷. دنیسوواها بالاخره چهره پیدا کردند
برای سالها، دنیسوواها تنها از طریق DNA شناخته میشدند. اما در سال ۲۰۲۵، تحلیل پروتئینهای باستانی نشان داد که یک استخوان فک کشفشده، متعلق به یک مرد دنیسووا بوده است.
همچنین مشخص شد جمجمهای که دههها پیش کشف شده و با نام «انسان اژدها» شناخته میشد، در واقع به دنیسوواها تعلق دارد. این یافتهها تصویر روشنتری از ظاهر و پراکندگی این گروه اسرارآمیز ارائه میدهد.
۸. نقش DNA دنیسووا در بقای بومیان آمریکا
دانشمندان دریافتند برخی از مردم با تبار بومی آمریکا حامل ژنهایی هستند که ریشه در دنیسوواها دارد. این ژنها احتمالاً از طریق نئاندرتالها به انسان مدرن منتقل شدهاند.
یکی از این ژنها، به نام MUC19، در حدود یکسوم مردم مکزیک امروزی دیده میشود. کارکرد دقیق این ژن هنوز مشخص نیست، اما احتمال میرود برای سازگاری انسانهای اولیه با محیط جدید مفید بوده باشد.
۹. آمیزش گسترده میان گونههای انسانی
تحلیلهای جدید نشان میدهد آمیزش ژنتیکی میان گونههای مختلف انسانهای باستانی بسیار رایجتر از آن چیزی بوده که پیشتر تصور میشد.
شواهدی از آمیزش میان انسانها و Homo erectus، همزیستی طولانی نئاندرتالها و انسانهای مدرن، و حتی احتمال آمیزش انسانهای اولیه با گونههای ناشناخته دیگر بهدست آمده است. این یافتهها نشان میدهد مرز میان گونههای انسانی در گذشته بسیار سیالتر بوده است.
۱۰. پوست تیره، ویژگی غالب اروپاییها تا ۳ هزار سال پیش
یک مطالعه ژنتیکی نشان داد بیشتر اروپاییها تا حدود ۳ هزار سال پیش پوست، مو و چشمان تیره داشتهاند. ژنهای مرتبط با پوست روشن تنها حدود ۱۴ هزار سال پیش پدیدار شدند و تا مدتها نادر بودند.
بررسی ۳۴۸ نمونه DNA باستانی نشان میدهد این ویژگیها بهتدریج و نسبتاً دیر در اروپا فراگیر شدند. اینکه آیا رنگ پوست روشن مزیت تکاملی خاصی داشته یا نه، همچنان محل بحث است.
این ۱۰ کشف نشان میدهد تاریخ تکامل انسان بسیار پیچیدهتر، پویاتر و شگفتانگیزتر از تصورات گذشته است؛ مسیری که با پیشرفت فناوریهای ژنتیکی، هر سال ابعاد تازهای از آن آشکار میشود.
