هشدار کارشناس: 5 داروی رایجِ بدون نسخه میتوانند خطرات پنهان داشته باشند
بسیاری از مردم تصور میکنند داروهایی که بدون نسخه پزشک فروخته میشوند ذاتاً بیخطرند. اما واقعیت پیچیدهتر از این است. برخی داروهای رایجِ بدون نسخه اگر بیش از مقدار توصیهشده، برای مدت طولانیتر از حد لازم یا به دلایل نادرست مصرف شوند، میتوانند خطر وابستگی، سوءمصرف یا آسیب جدی ایجاد کنند. در ادامه با پنج مورد مهم آشنا شوید:
۱) مسکنهای حاوی کدئین
کدئین یک داروی اوپیوئیدی برای تسکین درد خفیف تا متوسط و در برخی فرآوردهها برای مهار سرفه است. در محصولات بدون نسخه معمولاً با ایبوپروفن یا استامینوفن ترکیب میشود. بدن پس از مصرف، کدئین را به مورفین تبدیل میکند و اثر ضد درد ایجاد میشود.
عوارض شایع شامل خوابآلودگی، یبوست، تهوع و سرگیجه است. در دوزهای بالاتر، کدئین میتواند تنفس را کند کند و هماهنگی حرکتی را مختل سازد. برخی افراد بهطور ژنتیکی «متابولیسم فوقسریع» دارند و کدئین را سریعتر از حد معمول به مورفین تبدیل میکنند؛ این ویژگی در برخی جمعیتها شایعتر است و حتی با دوز استاندارد هم میتواند عوارض خطرناک ایجاد کند.
با مصرف مکرر، بدن دچار «تحمل» میشود و همان دوز قبلی اثر قبلی را نمیدهد؛ در نتیجه فرد ممکن است دوز را بالا ببرد و خطر وابستگی جسمی افزایش یابد. قطع ناگهانی هم میتواند علائم ترک مانند اضطراب، بیقراری، تعریق و اختلال خواب ایجاد کند.
برای کاهش خطر، کدئین باید در کوتاهترین مدت ممکن مصرف شود. در بریتانیا، نهاد ناظر دارویی MHRA اندازه بستهها را محدود کرده و توصیه میکند فرآوردههای بدون نسخه حداکثر تا سه روز استفاده شوند.
۲) ضداحتقانها (بازکنندههای بینی)
این داروها بهصورت قرص حاوی پسودوافدرین یا اسپری/قطره بینی مانند زایلومتازولین و اکسیمتازولین در دسترساند و با تنگکردن رگهای مخاط بینی، تورم و ترشح را کم میکنند.
مصرف بیشازحد اسپریهای بینی میتواند به «احتقان برگشتی» منجر شود؛ بهتدریج دارو اثرش را از دست میدهد (پدیده تاکیفیلاکسی) و فرد وارد چرخه مصرف بیشتر و گرفتگی بدتر میشود. مصرف طولانیمدت میتواند به خشکی، خوندماغ و در موارد شدید آسیب به تیغه بینی بینجامد. بسیاری هم دچار وابستگی روانی به اسپری میشوند. اغلب راهنماها مصرف را به ۳ تا ۵ روز محدود میکنند.
پسودوافدرین اثر محرک خفیف دارد و به همین دلیل در فهرست مواد ممنوعه مسابقات ورزشی دیده میشود و بهدلیل سوءاستفاده در تولید غیرقانونی متآمفتامین، فروش آن تحت کنترل است.
۳) قرصهای خوابآور بدون نسخه
پرومتازین و دیفنهیدرامین از آنتیهیستامینهای خوابآورند که برای کمک کوتاهمدت به خواب فروخته میشوند. پژوهشهای اخیر این دسته را با افزایش موارد مرگومیر مرتبط دانسته و خواستار بازنگری در نحوه عرضه شدهاند.
پرومتازین میتواند بهسرعت باعث تحمل دارویی شود؛ یعنی برای همان اثر، دوز بالاتر لازم شود. برخی مصرفکنندگان طولانیمدت هنگام قطع، «بیخوابی برگشتی» شدید گزارش میکنند. این ماده در نوشیدنی تفننی موسوم به «پرپل درنک» هم سوءمصرف میشود که میتواند به سدیشن شدید و کندی تنفس منجر شود.
۴) شربتهای ضدسرفه (DXM)
دکسترومتورفان (DXM) سرکوبکننده رایج سرفه است. یک مرور پژوهشی در سال ۲۰۲۱ نشان داد که DXM بیشترین میزان سوءمصرف را در میان داروهای بدون نسخه دارد. در دوزهای بالا، گیرندههای NMDA مغز را مهار میکند و میتواند اثرات گسستگی شبیه کتامین ایجاد کند. هرچند در دوز توصیهشده ایمن است، اما ویژگیهای روانگردان آن نگرانی سوءمصرف را بالا برده است.
۵) مُلینها
ملینهای محرک با تحریک حرکات روده، دفع را تسهیل میکنند. این داروها گاهی توسط افراد مبتلا به اختلالات خوردن، ورزشکاران رشتههای وزنمحور یا کسانی که تصور میکنند اجابت مزاج روزانه «ضروری» است، سوءمصرف میشوند؛ در حالی که یبوست معمولاً کمتر از سه بار دفع در هفته تعریف میشود.
پژوهشها نشان میدهد ملینهای محرک مانع جذب کالری نمیشوند (برخلاف باور رایج). سوءمصرف میتواند به کمآبی، بههمخوردن الکترولیتها و آسیب طولانیمدت روده منجر شود و در موارد شدید بر قلب و کلیهها اثر بگذارد. در سال ۲۰۲۰، MHRA قوانین تازهای درباره اندازه بستهها و هشدارهای مصرف وضع کرد.
جمعبندی
نکته مشترک این داروها «ذاتاً خطرناک بودن» نیست؛ بلکه این است که خطراتشان اغلب دستکم گرفته میشود. در دسترس بودن بدون نسخه میتواند حس امنیت کاذب ایجاد کند، بهویژه وقتی داروها آنلاین و بدون مشاوره حرفهای تهیه شوند.
هرچند مقرراتی وضع شده، شواهد نشان میدهد سوءمصرف همچنان ادامه دارد. «بدون نسخه» همیشه به معنی «بیخطر» نیست. افزایش آگاهی عمومی میتواند کمک کند این داروها بهجای آسیب، مفید باقی بمانند.
